تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسیمی- سندلر، قئيدلر و گؤروشلر- 2
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

11-  ریحانة الادب[1]

مرحوم محمدعلی مدرس تبریزی اؤز تذکره‌سینده نسیمی‌دن آد آپاریر و یازیر:

«سید عمادالدین نسیمی شیرازی، عالم عارف، فاضل کامل، محدّث شاعر ماهر، متخلص به نسیمی از مبّرزین عرفا می‌باشد که اصول طریقت را از سید شاه فضل شیرازی نعیمی فرا گرفت. دیوان اشعارش از سه هزار بیت متجاوز بوده . . . در سال هشتصد و سی و هفتم هجرت در شیراز به دارش کردند و یا به زعم بعضی در حلب مقتول گردید».

12-  شهداء الفضیله

علامه امینی شهداء الفضیله کیتابیندا سید عماد الدین نسیمی اوچون بیر فصل آییرمیشدیر. همین فصلین تورکجه ترجمه‌سینی، بو سطیرلری یازان 1371- نجی ایلده، آذربایجانین شهید عالیملری کیتابیما داخیل ائتمیشدیم، بورادا بیر نئچه سطرینی نقل ائدیرم:[2]

«سید عمادالدین نسیمی جلیل القدر سید، عالیم، فاضیل، محقق، حدیث بیلن، عارف و بؤیوک شاعیر ایدی. مختلیف علملرده نظر صاحیبی ایدی. اوره‌گه یاتان و آخیجی شعرلریله بوتون شاعیرلره اوستون گلمیشدیر».

الحصون المنیعه کیتابیندا یازیلمیشدیر:« محقق عالیم و تانینمیش فاضیللردن اولموش، عرفان و صوفیلیکده سید شاه فضل نعیمی طریقتینه منسوب ایدی. عرفان طریقین اوندان آلمیشدیر . . .».

بیر پارا تاریخچیلرین دئدیگینه گؤره، حلبده اعدام اولموشدور . . . او، قدرتلی بیر شاعیر ایدی، اوچ  مین بئیته یاخین دیوان صاحیبیدیر.

13-  محمد فؤاد کؤپرولو[3]

«14- نجو عصرین سون یاریسیندا، دوغو و باتی آنادولودا، بؤیوک بیر شؤهرت قازانان نسیمی ایله صوفیانه کلاسیک شعرین یوکسک بیر تکامل درجهسینه واردیغینی گؤروروک. قوللاندیغی لهجه باخیمیندان، آذری دائرهسینه منسوب اولماقلا برابر، آنادولوداکی بؤیوک شؤهرتی و نفوذو باخیمیندان، اونو بو ساحه ادبیات کادروسونا سوخماق ضروریدیر. 14- نجو یوز ایلین سون زامانلاریندا استرآباد، عراق، آذربایجان و آنادولو ساحهلرینده یاییلان و 15 یوز ایلین ایلک یاریسیندا عثمانلی امپراتورلوغو ساحهسینده بؤیوک بیر نفوذ قازاناراق بکتاشیلیک ایله قاریشان حروفیلیک ایراندا تئز ایتمیش و یالنیز تورکلر آراسیندا یاشامیشدیر. نسیمی بو مسلکی قوران فضل الله حروفینین باشلیجا خلیفهلریندن اولوب، آنادولودا حروفیلیگین یاییلماسیندا چوخ بؤیوک بیر رول اوینامیش و هیجری 807 ده دریسی سویولماق صورتیله اؤلدورولموشدور. نفوذو عصرلرجه عثمانلی و آذری ادبیاتلاری دائرهلرینه منسوب شاعیرلر اوزهرینده گؤزه چارپان و خاطیرهسی خلق کوتلهلری و بالخاصه بکتاشیلر، حروفیلر، قیزیلباشلار کیمی زومرهلر آراسیندا یاشایان نسیمی، بؤیوک بیر شاعیردیر. صوفیانه لیریسم اوندا چوخ قوّتلی و چوخ آهنگلیدیر.

صوفیانه عئشقی، اونون قدهر صمیمی و جانلی افاده ائدهن شاعیر چوخ نادردیر. او، کلاسیک شعر طرزینین بوتون قاعدهلرینه رعایت ائتمیش، کلاسیک شعر شکیللرینی موفقیت ایله قوللانمیشدیر.

اونون دیوانیندا‌ کلاسیک تورک شعرینه مخصوص اولان و فارس ادبیاتیندا تصادف ائدیلمهین تویوقلار دا واردیر. 15 و 16 یوز ایللرده آنادولودا یئتیشن حروفی شاعیرلرینین هامیسی نسیمییی تقلید ائتمیشلر. آذری ادبیاتیندا ایسه، حبیبیدن، ختاییدن، فضولیدن باشلایاراق، بو تأثیر سون زامانلارا قدهر اؤزونو گؤسترمیش، حتی چاغاتای ادبیاتی دائرهسیندهده نسیمینین شؤهرتی و نفوذو دائیما گؤزه چارپمیشدیر.»

14-  نهاد سامی[4]

« 14 عصر آذری تورکجهسی ادبیاتینین ان گئنیش تأثیرلی شاعیری سید عمادالدین نسیمیدیر. نسیمی بو عصرده ایران، عراق و آنادولودا یاییلان حروفیلیک مسلکینین قدرتلی شاعیریدیر. بو شاعیر، حروفیلیگین گولونج طرفلرینه قاپیلمامیش، فقط گؤزه‌‌ل، وجدلی و هیجانلی شعرلری ایله بو مسلکین یاییلیشیندا تأثیرلی وظیفه گؤرموشدور.

. . . نسیمینین حلبده کی اؤلو‍مو خلق آراسیندا درین تأثیر اویاندیرمیش، دوغو آنادولو و آذربایجان چئورهلرینده، بو وجدلی شاعیره دائر چوخ ساییدا اولیا منقبهلری مئیدانا گلمیشدیر.

بو جوشغون و وجدلی شاعیر، ایناندیغی و دویدوغو هر هیجانی، اولدوغو کیمی سؤیلهمکدن اؤزونو آلامامیش، بو آرادا هر چئورهنین راحات هضم ائدهمیهجگی اؤلچوده جسور، آتشلی و داشغین سؤزلر سؤیلهمیش و بو سؤیلهییشده کی معنایی هضم ائدهمیهنلر طرفیندن بؤیله حزین بیر شکیلده اؤلدورولموشدور.

نسیمینین شعرلری، کلاسیک افادهلر ایله سؤیلهنن تصوف شعرلریندن ان لیریک اولانلارینداندیر. شاعیر، بو شعرلری سادهجه ایناندیغی فیکیر و فلسفهیی یایماق و باشقالارینادا اؤیرهتمک مقصدی ایله سؤیلمهمیشدیر. داها چوخ بؤیله بیر تفکر و اینانیشین اؤز روحوندا اویاندیردیغی قابینا سیغماز هیجانلاری ترنم ائتمک احتیاجی ایله سؤیلندیگی اوچوندور کی اونون شعرلرینده بؤیوک بیر صمیمیلیک و جوشغونلوق واردیر.

نسیمی کائناتین بیر بوتون اولدوغونو، بوتون وارلیقلارین ایلاهی بیر عئشق ایله ازلدن بری سرخوش اولدوقلارینی سؤیلرکن، بوتون وارلیغی ایله ایناندیغی گئرچک بیر ایمانین هیجانلارینی ترنم ائدیردی.

اونون تورکجهسی ساده، آچیق و آهنگلیدیر. تصوف لیسانینین افاده واسطهسی اولان عربی و فارسی صوفیلیک تریملری بیر یانا بوراخیلیرسا، نسیمینین تورکجهسی یئر- یئر خلق دیلینه یاخین بیر سؤیلهییش گؤزهللیگی و طبیعیلیگی ایچیندهدیر.»

15-  اسلامی تورک ادبیاتی[5]

. . . نسیمی‌ عصری‌نین شاعیرلری آراسیندا صنعت باخیمیندان، چوخ مهم بیر یئر اشغال ائتدیگی محقق‌دیر. جانلی و مؤثر بیر اوسلوبا صاحیبدیر. فارسجایی‌دا تورکجه‌ کیمی راحاتلیقلا قوللانا بیلمیش، بو ایکی دیلده‌ده، ادبی اثر اولاراق چوخ گؤزه‌ل دئنیلمه‌یه حق قازانمیش شعرلر یازمیشدیر.

بکتاشیلر نسیمی‌یی بؤیوک بیر صوفی اولاراق قبول ائتمکده، حتی بکتاشی ولایت‌نامه‌ لرینده اونون آدی اطرافیندا چوخ مناقب یئر آلماقدادیر.

16-  آنا بریتانیکا[6]

«سید عماد الدین نسیمی، تورک شاعیر و متصوّفی، وحدت وجود گؤروشوندن دفاع ائتمیش، آذریجه یازدیغی غنایی- تعلیمی شعرلری ایله ان بؤیوک تصوف شاعیری اولاراق تانینمیشدیر.

حرف و رقملرین مختلیف تفسیرلرینه دایانان بیر اینانج سیستمی اولان حروفیلیگین قوروجوسو فضل الله حروفی ایله تانیشدیقدان سونرا، بو اینانجی منیمسهدی. حروفیلیگین آتشلی بیر مدافعی اولاراق آنادولو، ایران، عراق و سوریّهیی دولاندی و بو اینانج سیستمینی یایماغا چالیشدی و مغامات ایله اوخونان شعرلری ایله خلقه بؤیوک اؤلچوده تأثیر قویدو. حلب حاکیمی طرفیندن دریسی سویولاراق، اؤلدورولدو.

14 یوز ایلده تصوف شعرینین ان تأثیرلی نمونهلرینی وئرهن نسیمی، شاعیرلیک مهارتینی دار قالیبلارا سوخمامیش و شعری، دوشونجهلرینی یایماق اوچون بیر وسیله اولاراق خیدمته آلمیشدیر. اورتا آسیادا آنادولویا قدهر گئنیش بیر بؤلگهده تأثیر بوراخمیش، وحدت وجود دوشونجهسینه باغلی شعرلری ایله گونوموزه قدهر یاشادیلمیشدیر.»

17-  اِ. ژ. و. گیپ[7] (Elias John Wilkinson Gibb)

تورک حروفی شاعیرلری آراسیندا ان چوخ تانینانی، نسیمی تخلص ائدن قابلیتلی و صادق بیر شخصیت اولان سید عماد الدین‌دیر.

«. . . نسیمینین شعرینده صوفیلیک ایله حروفیلیگین بیرلهشیب قایناشماسی باخیمیندان، اونون دیوانی تورک ادبیاتیندا تکدیر . . . اونون غزللری تصوف ساحهسینده یازان شاعیرلرین شعرلریندن چوخ ایرهلی و قاباقدا گئدیر. شعرلریندن بیر قیسمینی تیمورون آنادولویا مسلط اولماسیندان اؤنجه یازمیش اولمالیدیر. و بیر چوخونودا اوستادی فضلالله تبریزینین اعدامی ایله اؤز اعدامی آراسینداکی ایللرده یازمیشدیر. اؤنجه کی شعرلری ایله سونرا کی شعرلری آراسیندا چوخ فرقلر واردیر. حروفیلیگین ان پارلاق شخصیتی اولاراق گؤرولن نسیمینین شؤهرتی هر یانا یاییلمیشدیر. اوزون ایللر و قرنلر، حروفیلیکدن هئچ خبری اولمایان آذربایجانلیلار اونو عزیزلهمیش و بیر شهید کیمی سئومیشلردیر. اسکی آوروپالی سیاحلاردان Rycaut و  Nicholay اونون حاققیندا جالیب سؤزلر یازمیشلار. اونلار تورکیهده کی طریقتلردن بحث ائدهرکن، زمانین درویشلرینین نسیمییه بؤیوک سایغی و حؤرمت گؤستردیکلرینی ذکر ائتمیشلر.

1551 م. ایلینده فرانسیز ائلچیسینین معیّتینده استانبولا گئدن Nicholay یازیر:

« بورادا ریاضت و عفت اوچون چوخ اهمیت وئرهن درویشلر تکیه‌لرینه گئتدیم. اونلار نسیمی آدلی بیر شهید شاعیرلرینی چوخ عزیز ساییرلار. اونون دریسی‌نین سویولماسینی نقل ائدیرلر و اؤزلری‌نین ایلک شهیدی حساب ائدیرلر و اونون شعرلرینی مختلیف آهنگلرده اوخورلار».

ها بئله Sir Paul Rycaut دؤردونجو سلطان محمد زامانیندا، ایکینجی چارلز طرفیندن 1661- نجی ایلده استانبولا سفیر اولاراق گئتمیش و اورادا بئش ایل یاشامیشدیر و The History of The Present State of The Ottoman Empire آدلی کیتابین مؤلفیدیر. اودا نسیمینین آدینی بکتاشیلر آراسیندا ائشیتمیش و اونون حاققیندا بعضی روایتلر نقل ائدیر. بو ایکی قئید گؤستریر کی نسیمی یوز ایللر بویونجا ان مشهور و سئویلن شاعیر اولموشدور.» 

18-  اسلام انسیکلوپدیسی[8]

اسلام انسیکلوپدیسینده نسیمی حاققیندا ایکی یازی واردیر. بیرینجی یازی آذری ادبیاتی و ایکینجیسی نسیمی ماده باشیندادیر. ایلک ماده باشی‌نین یازاری محمد فؤاد کؤپرولودور:

« آذری ادبیاتینین 14 عصرده کی ان بؤیوک شخصیتی، تأثیرینین گئنیشلیگی و دواملیلیغی باخیملاریندان، تورکجه ادبیاتینین ان یوکسک ممثّللریندن سایا بیلهجهگیمیز نسیمی دیر. بو عصرین سون ایللرینده عراق، آذربایجان، شمالی ایران و آنادولو ساحهلرینده سرعتله یاییلان حروفیلیک مسلکینین ان مهم ارکانیندان یعنی بو مسلکین قوروجوسو فضل الله حروفینین خلیفهلریندن اولان بو شاعیر، صمیمی بیر وجد ایله فارسجا و بالخاصه تورکجه شعرلر یازمیش، حروفیلیگین ایران و آنادولو تورکلری آراسینا یاییلیشیندا بؤیوک بیر رول اویناماق صورتی ایله، آنادولودادا، 15 عصردن باشلایاراق، رفیعی کیمی مهم خلیفهلر و شاگیردلر یئتیشدیرمیشدیر.

807 (1404) ده حلبده دریسی سویولماق صورتیله اؤلدورولن بو شاعیر، دیل و حتی بعضی نظم خصوصیتلری باخیمیندان داها زیاده، آذری دائرهسینه منسوب اولدوغو حالدا، عثمانلی شعری اوزهریندهده درین ایزلر بوراخمیشدیر. حبیبی، ختایی و حتی فضولیده داخیل اولماق اوزهره، بوتون آذری شاعیرلری ایکی عصره یاخین اونون تأثیری آلتیندا قالمیشلاردیر. 15- 16 عصرلرده بیر چوخ آذری و عثمانلی شاعیرلرینین حروفیلیگی قبول ائتمهلرینده، نسیمینین بؤیوک تأثیری اولدوغو کیمی، فضولیده بئله دویغو و افاده باخیملاریندان، اونون نفوذو در حال گؤزه چارپار. علیشیر نوایی، شهرتی و اثرلری خراسان و ماوراء النهرده کی چاغاتای شاعیرلری آراسیندادا یاییلمیش اولان نسیمیدن بحث ائدهرکن، عراق و روم خلقینین اونو ائشسیز بیر شاعیر سایدیقلارینی ذکر ائدهرک تورکمنی و رومی دیللرینده شعر سؤیلهدیگینی بیلدیریرلر.[9] بو افاده، نسیمینین آنادولو لهجهسینه یابانجی اولماماقلا برابر، داها زیاده آذری لهجهسینی قوللانمیش اولدوغونو آنلاتماقدادیر».[10]

اسلام انسیکلوپدیسینده نشر اولان ایکینجی قئیدی، مرحوم عبدالباقی گؤلپینارلی یازمیشدیر. اونون یازیسیندان بعضی پارچالار:

« سید عماد الدین نسیمی، صوفی بالخاصه بکتاشیلر ایله وحدت وجود عقیدهسینی منیمسهین صوفیلر طرفیندن بؤیوک بیر صوفی اولاراق قبول ائدیلمیش، حاققیندا بیر چوخ منقبهلر مئیدانا گتیریلمیشدیر. بونلار آراسیندا، اونون سویولان دریسینی چیگنینه آتیب حلبین 12 قاپیسیندان سرّ اولدوغو منقبهسیده واردیر.

. . . شعرده بؤیوک بیر قدرت گؤستره‌ن نسیمی، اکثراً اؤز عقیدهسینی تلقینه چالیشماقلا برابر، عاشیقانه غزللرده یازمیشدیر. کندیسینین آیریجا تویوقلاری و بیر دیوان تشکیل ائدهجک مقداردا فارسجا غزللری موجوددور.

. . . بکتاشیلر نسیمینی یئددی بؤیوک ایلاهی شاعیردن بیری سایارلار. اونون گئنیش اؤلچوده بیر تأثیر اجرا ائتدیگی، Mienvino و Ricaut گیبی آوروپالی سیّاحلار طرفیندنده مشاهده ائدیلمیشدیر». [11]

19-  احمد قاباقلی[12]

«نسیمی، 14 یوز ایلین دیوان ادبیاتینین اولدوغو قدهر تکّه ادبیاتینیندا اونَملی بیر شاعیریدیر.

جوشغون تصوف اینانجلارینا باخاراق، بلکه اونو یونس امره‌ نین یانی باشینا قویماق گرهکیردی. اما نسیمینین شعرینده بوتون بیچیم و محتوا عنصرلرینین دیوان ائستهتیگینه اویغون اولوشو، کلمه و مضمون قوللانمادا گؤستردیگی اوستادلیق، اونو ایستر- ایستهمز دیوان شاعیری سایمامیزی گرهکتیرمکدهدیر.

نسیمی، دیوان شعرینین بیر یونس امرهسیدیر. فضولی و شیخ غالبده، تصوف وادیسینده خیلی ایرهلی گئتمیشلردیر، اما یئنهده نسیمی قدهر جوشغون، اینانجلی، پرواسیز بیر تصوف اری گؤستریلمز. او، فیکیرلرینی ان قورخماز شکیلده یایماقلا قالمامیش. بو یولدا هر سیخینتینی، هر تهلوکهنی گؤزه آلاراق، سونوندا اینانجینین قوربانیدا اولموشدور. ایستر حق، ایستر باطیل اولسون، نسیمی فیکیرلری اوغروندا اؤلمهگی گؤزه آلان آز ساییدا آیدینیمیزدان بیریدیر.

چوخ سیاحت ائتدیگی، باشیندان ماجرالار کئچدیگی، شعرلریندن آنلاشیلیر. چاغینداکی دار گؤروشلره قارشی پرواسیز اولدوغو، اؤزهل طریقت دوشونجهسینی جذبهلی شعرلر ایله یایدیغی گؤرولمکدهدیر.

. . . زاهید زومرهلره و دوغان تعصّبه قارشی قورخماز سؤیلهدیگی شعرلر، یانلیش آنلاشیلاراق، اؤلومونه سبب اولموشدور.

حلبده دریسی سویولماق صورتیله، وحشی بیر شکیلده اؤلدورولموشدور. بو اؤلوم، اونو تصوف چئورهلرینده چوخ بؤیودوب، ارنلر قاتینا چیخارمیشدیر. ایلاهی عئشق اوغروندا شهید اولان حلاج منصورون بیر ائشی ساییلیب، آدینا افسانهلر دوزولموشدور.

نسیمی، تصوف اینانجینی، بؤیوک جوشغونلوق و ایچلیکله سؤیلهمیشدیر. چاغین تورکجهسینی ان گؤزه‌ل بیر شعر دیلی حالینا گتیرمیشدیر. عربجه و فارسجا بیلن نسیمینین تصوف مدنیتی دریندیر. مولانا جلال الدینه حیران اولاراق، فارسجا شعرلرده یازمیشدیر.

دیلده اوستالیغی، مصراع قورما اوستونلوگو، صمیمیتی و لیریسمی ایله یونس امرهیی خاطیرلادان و ادبیاتیمیزین قوروجولاریندان اولان نسیمینین خلق، تکّه و دیوان شاعیرلریمیز اوزهرینده آزیمسانماز تأثیری اولموشدور. دئمک اولار کی خلقه ان چوخ یاخینلاشا بیلن دیوان شاعیریمیز، نسیمیدیر. بالخاصه بکتاشیلر اونو منیمسهیهرک، یئددی بؤیوک علوی شاعیردن بیری سایمیشلاردیر. (اؤبور آلتیسی: فضولی، ختایی، پیر سلطان آبدال، همّتی، یمینی و ویرانیدیر). دیوانیندا‌ تورکلره خاص بیر نظم شکلی اولان تویوقلار واردیر.»  

20-  وصفی ماهیر[13]

« حروفیلیک مسلکینین پیری فضل الله و اونون سیستئمینه جاندان باغلی بیر تصوفی عاشیق اولان نسیمی، صنعتی هیجان ایچینده تماميله اریتمیش بیر شاعیردیر. او درجهده کی دیوانینداکی غزللرینی اوخورکن، اؤزوموزو شعردن باشقا بیر قُدرتین تأثیری آلتیندا حس ائدیریک . . . سسی ایچدن و جوشغون بیر ایمان قایناغیندان قوپوب گلیر. دؤورونون توتوق شاعیرلری یانیندا، اونون مزيّتی افاده دوزگونلوگو و دویغو بوللوغودور.

سولارینا تام ال وئریشلی بیر مجرایی بولموش جوشغون بیر ایرماق کیمی هئچ دینمز چاغیلتیلارلا، آخیب گئدیر، چکیب سوروکلور. فقط سرعتی نیسبتینده درین دگیل، چوخ گئنیشلیگیده یوخ. هر مصراعیندا ترنّم ائتدیگی هیجان، سادهجه وحدت وجود. بوندان اوزاقلاشمیر و مثلا مولانا کیمی انسان روحونون رنگ- رنگ عالملرینده دولاشمیر. بونونلا برابر ایمانیندا و اثرینده انسانی باخیمدان جالب بیر نقطه واردیر. اودا سئوگی غلیانیدیر. اینانیش مبدأیی نه اولور اولسون، بو دویغو انسانی و ابدیدیر.

تورک دیوان ادبیاتینا حقیقی شعر سسی گتیره‌ن ایلک ریتمیک مصراعلار، نجاتیدن، احمد پاشادان و شیخیدن چوخ داها اول نسیمیده گؤرولموشدور. قافیه بولماقدا هئچ سیخینتی چکمیر. بوتون غزللری چوخ مصراعلیدیر.

نسیمی تورک تکّه ادبیاتینین تصوف هیجانینی ترنم ائدهن ان جوشغون شاعیرلردندیر. درویشلیگین تورلو هیجان عالملری اوندا اولدوغو قدهر، هئچ بیر شاعیرین اثرینده جانلانمیر. صمیمی مسلماندیر. اسلامی علملری و فلسفهیی چوخ گؤزه‌ل بیلیر. آیت و حدیثلری بؤیوک بیر قدرت ایله مصراعلاری آراسینا سیخیشدیریر.

ایمانینداکی جوشغونلوغو، دریسینی سویدوراراق جان وئرمک صورتی ایله عملده گؤستره‌ن نسیمی، آیریجا انسانی پسیکولوژی باخیمینداندا تیپیک بیر وارلیقدیر.»

21-  مختصر آذربایجان ادبیاتی تاریخی[14]

«تیمور استیلاسی دؤورونده، آذربایجاندا یئنی بیر طریقت یاراندی. بو طریقت اؤز ایدئیا استقامتی اعتباریله یاخین شرقده اولان طریقتلرین هامیسیندان فرقلهنیردی. بو، حروفیلیک طریقتی ایدی. تبریزلی فضل الله نعیمینین باشچیلیغی ایله یارانان بو طریقت، فئودال دونیاسینا قارشی جیددی مبارزه آپاران بیر تشکیلات کیمی مئیدانا چیخدی. فضل الله نعیمی بو طریقتین نظریهچیسی ایدی. او، اؤلکهنین مختلیف یئرلرینده حروفی تشکیلاتلاری یارادا بیلمیش، نسیمی، ابوالحسن و علی الاعلا کیمی گؤرکملی طرفدارلار توپلامیشدیر. . . .

حروفیلیگین خصوصیتلری، مشهور آذربایجان شاعیری عمادالدین نسیمینین یارادیجیلیغیندا داها آیدین افاده اولونموشدور.

شاماخیدا دوغولوب بؤیوین سید عمادالدین نسیمی، حروفیلیگین ان گؤرکملی نمایندهسی اولاراق تانینمیشدیر. درین مدرسه تحصیلی آلان، عرب، فارس و تورک دیللرینی یاخشی بیلن نسیمی، فلسفی غزلین بانیسی کیمی مئیدانا چیخمیشدیر.

. . . شیعه فیکیرلرینی تبلیغ ائدهن شاعیر، فضل الله نعیمی ایله شخصاً گؤروشدوکدن سونرا، بو طریقتین ان، مبارز و فداکار طرفداری اولموشدور.

نسیمی شعرلرینین مهم حیصهسینی حروفیلیگین تبلیغینه، بو طریقتین بدیعی افادهسینه حصر ائتمیشدیر. شاعیر اؤز حیاتینی بئله ایدهیا اوغروندا فدا ائتمیشدیر.

نسیمی، حروفی بیر شاعیر کیمی پارلادیغی زامان، اثرلرینین مهم بیر حیصّهسینده انسان گؤزهللیگینی ترنم ائدیر و اونو حروفی نظریله ایدهآلیزه ائدیر:

گؤزهلین یوزونه باخماق دیلهمز فقیه و صوفی،

 

گؤزوگؤرمزیننصیبیبوگونشدن،اولقدهردیر.

نسیمی بیر حروفی، یوکسک بیر فیلسوف شاعیر کیمی پارلادیغی زامان، آذربایجان ادبی دیلینیده سون درجه زنگینلشدیرمیش ایدی. عروض وزنینین بوتون بحرلرینده گؤزهل غزل، قصیده، مثنوی و روباعیلر یاراتمیشدیر.

نسیمینین بدیعی دیلینین باشلیجا خصوصیتلرینی نظردن کئچیرهرکن، اونا اوچ جهتدن یاناشماق لازیمدیر. او، بیر طرفدن جانلی خلق دیلینین ساده و صاف کلمهلریندن استفاده ائدیر، حتی سونرادان اونودولوب عرب- فارس کلمهلری ایله عوض اولونموش آذربایجان کلمهلرینی ایشلهدیر.

ایکینجی طرفدن خلقین جانلی دیلینه داخیل اولموش، دیلده وطنداشلیق حقوقو قازانمیش کلمهلردن، خلق افادهسینه اویغون شکیلده استفاده ائدیر. اوچونجو طرفدن عرب- فارس شاعرلرینین ایشلتمیش اولدوقلاری بیر چوخ افادهلری، ترجمه ائتمک یولو ایله، بدیعی دیلی زنگینلشدیریر.

. . . نسیمی عروضون مختلیف بحرلرینده اثرلر یاراتدیغی کیمی، هجا وزنیندهده شعرلر یازمیشدیر.

. . . بوتون بونلار نسیمینین . . . ادبیات تاریخیمیزه فیلسوف صنعتکار کیمی داخیل اولدوغونو آیدینلاشدیریر. نسیمی، بؤیوک بیر متفکر اولاراق، حیاتین معناسینی محبّتده گؤرور و بوتون یارادیجیلیغی بویو، بو محبتی ترنّم ائدیر.

محبت، عادی سئوگی، ازدواج یاخود شهوانی حیات محبتی دگیلدیر. بو محبت، بؤیوک بیر فلسفی- دینی ایدهیانین اساسینی تشکیل ائدهن دوشونجه محبّتیدیر. حیات و کائناتین سیرلرینی اؤیرتمک، انسانی باشا دوشمک، اؤز وارلیغینی آنلایا بیلمک اوغروندا چالیشماغا لایيق اولان محبّتدیر . . . ».                                                  

22-  غلامحسین متین

1356- نجی ایلده تهراندا فارسجا نشر اولان هنر و اندیشه مجموعه‌سینده «تجلی خرد و شهادت» عنوانیله، نسیمی حاققیندا، غلامحسین متین امضاسی ایله بیر مقاله واردیر.[15] بو مقاله‌نین بعضی پارچالاری بئله‌دیر:

« . . . جامعه‌ی ما بسیاری از خادمین فرهنگ و مدنیتش را نمی‌شناسد. لیکن نشناختن عمادالدین نسیمی، درد و دریغی است گران. گویی سرنوشت هنوز هم پس از گذشت قرن‌ها با این شاعر بشر دوست، با این عارف ستیزه‌جو، با این وطن پرست مترقی سر عناد و مخالفت دارد . . .

. . . اما نسیمی که از سرنوشت خود به خوبی آگاهی دارد و میداند که سرانجام جامعهی جاهل او، وی را به کام مرگ فرو خواهد برد، بر خلاف حافظ که در پرده اشاراتی از بنیادهای جهانی دارد و به جای اینکه بیشتر بیان علت کند، به معلول میپردازد:

پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت،

 

آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد.

نسیمی که سر در هوای زلفی آتشین مسکن دارد که میداند سرها به باد دهد و میداند که:

سر ما ز سرّ عشقش سرِ دار، دارد، آری،

 

سر محرم انا الحق، سر پای دار باشد.

و یا:

از گفتن اَنا الْحَقْ، سر تا ابد، نپیچد،

 

 

آن سر که باشد ای جان! بر فرق دار بسته.

در این اشعار تفکرات عارفانهی او مشهور است:

شدهام بر سر کوی عدم آباد مقیم،

 

گر نشانی ز من بیسر و سامان، طلبند . . .

با بیپردگی بیشتری به فاش ساختن ماهیت زندگی و نفس کل و بنیادهای خرافی میپردازد و میکوشد هر کس از روی صفتی که موصوف به آن است نامی گرفته، وگرنه همه یکی و یکسانند. هم مفلس و هم محتشم، هم عاقل و هم دیوانه، و بعد تعجب میکند از قال و مقال دنیا بر سر هیچ و پوچ:

چونتوهستی روز و شب در خانقاه و میکده،

 

رند و صوفی را چرا پیوستهبا هم ماجراست؟

اما برای تفهیم آنچه در سر خردمندش میگذشت آن هم به جامعهای که از سر تا پا غرق در جهالت بود، راه درازی در پیش داشت. اگر چه به خود میگفت که:

عاقبت خواهد ز ما دودی به روزن بر شدن،

 

گر چنین سوزان بماند آتش پنهان ما.

لیکن از دشواری راه صعب العبورش خبر داشت:

کی شود حاصل وصال یار بیجور و رقیب،

 

تا گل صدبرگ باشد خار هم پهلوی اوست.

ولی او از این خارهای کذب و دروغ و جهالت و درماندگی هراسی ندارد. با آگاهی بدین طریق روی نموده و دعا میکند که:

ز بند زلف تو جان مرا نجات مباد،

 

دل مرا نفسی، بیرخت حیات مباد.

چرا که او از سر اناالحق واقف شده و تنها کسانی از این سر واقف میشوند که غمِ دار دارند. چون واقف این اسرار حتماً باید خود را بر دار ببیند. هیچ راه و چارهی دیگری نیست. ظلم و ستم و خرافات حاکم بر جامعه، راه و چارهی دیگری باقی نمیگذراد.

عشق به اشاعهی این حقیقت که:

در دیار هر دو عالم، غیر ما دیّار نیست،

 

زانکه هستیّ زمین و آسمان ما بودهایم.

او را وادار میکرد که در جست و جوی محیطی مساعدتر از محیط باکو، که پس از قتل نعیمی فشار و خفقانش فزونتر شده بود، برآید. او اهل تقلید مجرد نیست، بلکه اهل تحقیق است و تحقیق چشمانش را بینا کرده آن چنان که صورت خود یافته و سپس آئینهی اشیاءشده است. اشیاء چیستند؟ انواری هستند که از مطلع ذرات آمدهاند. پیام او که مرکب تحقیق به دست آورده و سیاره صفت سیر سماوات کرده، چیست؟ وحدت، برافکندن نفاق، زیرا که بشریت را با تمامی تفاوتهای نژادی و مذهبی شایستهی این میداند که بهتر زندگی کند و برای بهتر زندگی کردن، توحید، مرحلهی نخست است و در کار توحید هم چه کوچک باشی و چه بزرگ، چه مسلمان باشی و چه ترسا، هیچ تفاوتی نمیکند.

تأثیر این پیام بشردوستانه در آن دوران تعصبات خشک و هیبتآور بدیهی است که بسیار میباشد. اما صدای شاعر مترقی به گوش همه خوشایند نیست. مخصوصاً به گوش کسانی که نان جهالت و تعصب خلق را میخورند و برای پایندگی کامیابیهای خود به کورهی نفاق و دشمنی آنها  میدمند و دایرهی اختلافات مذهبی و نژادی را وسعت میدهند. او در مقابله با صداهای مخالف، که گاه پردهی پند و اندرز و گاه لفاف تهدید میگیرند به طنز روی میآورد:

دم درکش از بیان لب لعلش ای خرد!

چو سرکه رو چه عجب گر ترش کند زاهد،

 

 

کافزون ز وسع کوزه بود، دجله و فرات.

طریق صوفی خام است غوره افشردن.

و تعجب میکند:

عارفان از دو جهان صحبت جانان طلبند،
گر برِ سفره
ی شاهان بود انواع نعیم،

 

تنگ چشمان گدا، ملک سلیمان طلبند!
لقمه
ی عافیت از خوان گدایان طلبند.

و بعد با پوزخند میگوید:

کی تواند محرم اسرار عشق او شدن،

 

ابلهی کو تکیه بر عقل و کفایت میکند؟ »



[1] محمدعلی مدرس، تبریزی. ریحانة الادب بکنیة او اللّقب، کتابفروشی خیام، ج 6، ص 174.

[2] حسین سرخابلی (ح. م. صدیق). آذربایجانین شهید عالیملری، بعثت قورولوشو، تهران، 1371، ص 34- 36.

[3] محمد فؤاد، کؤپرولو. تورک ادبیاتی تاریخی، اؤتوکن یایینلاری، استانبول، 1980، ص 348.

[4] نهاد سامی بانارلی. رسیملی تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، 1971، ج 1، ص 372- 375.

[5] نجلاپک اولجای. اسلامی تورک ادبیاتی، درگاه یایینلاری، استانبول، 1981، ص 228.

[6] آنا بریتانیکا، ج 23، ص 372.

[7] E.J.W.Gibb. A History of Ottoman Poetry,London, 1900, p. 220-228

[8] İ. A., Azeri maddebaşi.

[9] میر نظام الدین علیشیر نوایی. تذکرهی مجالس النّفائس، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران، ص 90.

[10] همان جا.

[11] İ.A., Nesimi maddebaşı.

[12] احمد قاباقلی. تورک ادبیاتی، تورکیه یایین ائوی، 1973، ج 2، ص 281.

[13] وصفی ماهیر قوجاتورک. تورک ادبیاتی تاریخی، ادبیات یایین ائوی، آنکارا 1970، ص 186.

[14] س.س. ر. علملر آکادمیاسی، آذربایجان فیلیآلی، نظامی آدینا دیل و ادبیات انستیتوتو، مختصر آذربایجان ادبیاتی تاریخی، 1- نجی جیلد، رداکتورلار: محمد عارف، حیدر حسین‌اف، معارف نشریاتی، باکی 1943، ص 135- 145.

[15] ویژهنامهی هنر و اندیشه روزنامه کیهان، پنجشنبه 16 تیر 1356، ش. 10209 .

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی