تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسیمی - سندلر، قئيدلر و گؤروشلر- 1
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1- انباء الغُمر

شهید سید عمادالدین نسیمی‌نین آدی، ایلک دفعه ابن حجر عسقلانی‌نینانباء الغُمر فی ابناء العُمر[1] کیتابیندا گئتمیشدیر. او، نسیمی‌نی «نسیم الدین تبریزی» آدلاندیریر و دئییر کی ملک المؤید سیف الدین امری ایله حلب شهرینده 821 هـ . (1418 م.) ایلینده دریسی سویولدو و اعدام اولوندو.

نسیمی‌نین تبریزلی اولدوغونا اشاره ائده‌ن ایلک و ان قدیمی قایناق ابن حجرین کیتابیدیر.

2-  لطائف نامه (مجالس النفائس)

میرعلیشیر نوائی‌نین مجالس النفائس تذکره‌سیندن بیر نئچه فارسجا ترجمه الده‌دیر. او جومله‌دن سلطان محمد فخری هراتی‌نین ترجمه‌سیدیر کی اؤز ترجمه‌سینی لطائف‌نامه آدلاندیرمیش و هر شاعیرین حال ترجمه‌سینه، اؤزوده خاطیره‌لر و قئیدلر اضافه ائتمیشدیر. او جومله‌دن دؤردونجو مجلیسده، پهلوان محمد ابوسعیدی یاد ائده‌رکن آشاغیداکی خاطیره‌نی ذکر ائدیر:

. . . حضرت میر، لطایف پهلوان محمد ابوسعید را علیحده رساله نوشته، بدان جهت در این اوراق به اختصار کوشید. از آن جمله یکی آن است که [گوید:] «پیش از ایام جمعیت و حضور در بقعه‌ی پریشان و بی‌حضور سر بر بالین ضعف داشتم. هر روز پهلوان به ترتیبِ غذای فقیر قیام می‌نمود و بدانچه مقدور بود، توجه و اهتمام می‌فرمود. تا آنکه سپاه امراض از ملک بدن قدم بیرون نهاد و باز دولت تندرستی که معموری شهرستان وجود است، دست داد.

شبی غزلی ترکی تمام کردم و آن نُه بیت بود. صباح پهلوان تشریف آورد و از روی شفقت دست مرحمت بر سر و پای فقیر رسانیده، کمال التفات ظاهر کرد. بعد از آن، بر سبیل کسب هوا بیرون رفت و باز آمده بر جای خود نشست. خواستم که غزلی که شب گذشته گفته شده بود، به خدمت پهلوان بگذرانم. به خود اندیشه کردم که اول باعثی برانگیزم، بعد از آن بر او بخوانم.

پس بدان سبب از پهلوان پرسیدم که مدت مدید است که از کارهای شما چیزی استماع نیفتاد. در این وقت هر چه واقع شده باشد التفات نمایند که خاطر مشتاق است.

جواب گفت: که در این روزها به یک غزل امیر سید نسیمی صوتی بسته شده [است.]

و از آشاقان خود که همزبان او بودند یک دوئی را طلب کرد و بنیاد کرد. مصرع اول غزل فقیر بود. هنوز به کسی نخوانده بودم. گفتم: توارد واقع شده باشد! مصرع دوم را که خواند هم از فقیر بود. تعجب کردم که یک مطلع توارد واقع شده باشد! بسیار غریب است!

القصه! غزل را تمام کرد و به نوایی که رسید، نسیمی خواند. به غایت متغیر و متأثر شدم. چون دیگر مجال سخن نماند، از ممر شعر سکوت ورزیدم و در تحسین کار او کوشیدم. بعد از ساعتی ظاهر ساخت که غزل از شماست. بنده در محل خادمی از جیب شما بیرون آورده، یاد گرفتم و صوت بستم.

غرض از این حدیث آن است که هرچند صفت پهلوان کنند زیاده از آن است و مطلع آن غزل این است:

هر قییان باخسام کؤرینگن اول قویاشدیم نور ایرور،

یئر ساری سالسام نظر اول آی منا منظور ایرور.»

3-  تذکره‌ی لطیفی

لطیفی اؤز تذکره‌سینده سید نسیمی‌نی:«عئشق مئیدانی‌نین قورخوسوز و محبت کعبه‌سی‌نین بؤیوک فدائی‌سی» آدلاندیریر و دئییر: «اونون دوغرو نَسبی سیدلردن و ولیلردندیر . . . اصل آدی سید عمادالدین دیر، ابداللار زومره‌سینه باش و رهبردیر. تورکجه شعر ایله ایلک اؤنجه او شؤهرت بولموشدور. غازی مرادخان زمانیندا آنادولویا گلمیشدیر. اوچ  دیلده (ترکی، فارسی و عربی) دیوانلاری واردیر. طریقت علمیندن و مشایخ اسراریندان پک چوخ عرفانی واردیر. اوَّللر شیخ شبلی‌نین درویشلریندن ایدی و سونرالار فضل الله حروفی‌نین خلیفه‌لریندن اولدو.

فضل الله حروفی و عمادالدین نسیمی، هر ایکیسی سلوکلارینی حرفلر ایله قیلمیشلاردیر. اوتوز ایکی حرفی، انسان شکلینده بولموشلاردیر:

منصور انا الحق سؤیله‌دی،

 

حقدیر سؤزو، حق سؤیله‌دی.

بو منظوم جوابیدا، او، نصیحت ائدهن قارداشی شاه خندانا گؤندهرمیشدیر:

دریای محیط جوشا گلدی،
سیررِ ازل اولدو آشیکارا،
یئر- گؤی آراسی حق اولدو مطلق،

 

کؤون ایله مکان خروشا گلدی.
عارف نئجه ائیله‌سین مدارا؟
سؤیلر دف و چنگ و نی: انا الحق!

سونوندا عرب ایماملاری حلب شهرینده دریسینی اوزدولر و ظاهر امرده، شرعه عمل ائتدیلر. اونلار باطینده گیزلنن اسراری گؤره بیلمیردیلر. مناقب العارفین اثرینده یازیلدیغینا گؤره، نسیمی، حروفی دگیلدیر، اما حروف علمیندن خبردار ایدی».[2]

لطیفی تذکره‌سینده ادعا اولور کی نسیمی باغداد یاخینلیغیندا نسیم آدلی ناحیه‌ده دونیایا گلمیشدیر و اؤزوده شیخ شبلی‌نین درویشلریندن ساییلردی و سونرالار فضل الله نعیمی‌یه انتساب ائتمیشدیر. بیرده اونون شاه خندان آدلی قارداشی‌نین اونا اسراری افشا ائتمه‌سینه عائد نصیحتیندن دانیشیر و نسیمی‌نین اونا جواب وئرمه‌سینی اؤنه سورور و ادعا ائدیر کی نسیمی نعمت اللهی ولاکین حروف علمینه واقیف ایدی.

لطیفی بو ادعالاردا مناقب الواصلین آدلی بیر کیتابا استناد ائدیر. لطیفی‌نین بو ادعالارینی سونرالار کیمسه قبول ائتمه‌میشدیر. میثال اوچون بیرینجی ادعاسی حاققیندا، باغداد یاخینلیغیندا نسیم آدلی بیر ناحیه‌نین اولماماسی و حتی معجم البلدان اثرینده‌ده بئله بیر یئردن بحث اولونماماسی مسأله‌سی اورتایا چیخمیشدیر.

4-  تذکرة الشّعراء چلبی

هیجری 1012- نجی ایلده، حسن چلبی قینالی‌زاده 41 ایل لطیفی و 20 ایل عاشیق‌ چلبی‌دن سونرا، اؤزونون تذکره الشعرا اثرینده نسیمی حاققیندا دئییر کی او معتبر سیدلردن ایدی ولی عقل یئرینه، عئشق یولون سئچدی و فضل الله حروفی‌یه مرید اولدو و نهایت عئشق شرابی وجود قدحیندن داشدی و گیزلنمه‌سی لازم اولان اسراری آچماغا اصرار ائتدی و حلب شهرینده قتل اولوندو.

او دئییر کی عئشق وادیسینه قدم قویان صاحبدللر، آللاهین اسرارینی حمل ائده بیلمه‌ینده چاره‌سیز قالیرلار و گیزلی اسرار، گون گیبی معلوم اولور:

دل میرود ز دستم صاحبدلان خدا را،

 

 

دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا.

نسیمی چوخ سفرلر ائتمیشدیر، تورکجه و فارسجا دیوانلاری واردیر و سلطان مراد ماضی زمانیندا آنادولویا گلمیشدیر. اونون سفر ائتدیگی یئرلرده خلق، کلماتیندان بوی فنا آلمیشلار.

 

کافیر گؤرونجه زولف و روخون، دئدی: ای نیگار!

 

 

آمَنْتُ بِالَّذی خَلَقَ اللَّیلِ و النَّهار!

5-  مشاعرالشّعرا

عاشیق چلبی مشاعر الشّعرا آدلی تذکره‌سینده، نسیمی حاققیندا دئییر:

«نسیمی سیدلرین سروریدیر، تورکمن سویوندان و آمِد شهریندندیر، خلق آراسیندا سید اولاراق شهرت قازانمیشدیر.»

عاشیق چلبی نسیمی‌نی بئله معرفی ائده‌رکن حروفیلیک آنلاییشینی تنقید ائدیر، منصور حلاج و نسیمی تبریزی‌نین هر ایکیسینی زندیق آدلاندیریر.[3]

6-  کشف الظّنون

حاج خلیفه، کشف الظنون اثرینده نسیمی‌نین دیوانینی بئله یاد ائدیر:

«دیوان نسیمی- ترکی و هو عمادالدین المقتول بسیف الشّرع الشّریف بحلب فی سنه 820 عشرین و ثمانمائه و هو من تلامذة فضل الله الحروفی الما ذکره، و له فی الزّبدة بیتان».[4]

7-  مجالس العشّاق[5]

فارسجا یازیلان مجالس العشّاق کیتابی‌نین 47- نجی مجلیسی نسیمی‌یه عائددیر. بو کیتابدا نسیمی حاققیندا بیر نئچه منقبه‌وی روایت‌ده واردیر:

«مستَنشِق نسیماتِ نفحاتِ نعیمی، امیر سید عمادالدین المشهور به نسیمی، عشقبازی غریب و خانهبراندازی عجیب بوده. در اول حالْ عاشق شده بر جوان نکتهدانی آگاه. روزی آن جوان تیراندازی میکرد، پرده از روی کار برگرفت و بر مضمون این ابیات حضرت جامی را بدو گفت:

هدف تیر خودم ساز که باری به طفیل،
جذبه‌ی عشق توام طور خرد بر هم زد،

 

بر من افتد نظرت چون نگری از پی تیر.
گر کنم بی‌خودی‌یی بر من دیوانه مگیر.

آن نفس که از باطن به ظاهر آمد، به مثابهی طوفانی بود که دریای دلش را در جوش و خروش آورده، در شورش آن دریا از اطراف اصداف حروف و کلماتش جواهر اسرار به کنار میآمد و چون نظر هشیاران ظاهرپرست بر آن جواهر- که لایق گوشِ پادشاهان حقیقت است- میافتاد چون او را فهم نمیکردند، او را مؤاخذه میکردند.

منکری از علمای ظاهر در حلب از او پرسید: در روی این جوان چه میبینی که این مقدار شور و مستی میکنی؟ میگفت: در آئینهی روی او صورت حق مشاهده مینمایم:

مگر رخسار او سبع المثانی است،

 

که هر حرفی از او بحر معانی است.

گفته: ما نیز او میبینیم، چون است که آن صورت به نظر ما در نمیآید؟ گفته: عنقای این دولت، قاف قابلیّت شما را آشیان خود نساخته و همای این سعادت، سایه بر سر همت شما نیانداخته [است]. چون این نوع سخن میان سید نسیمی و آن منکر گذشت، دشمنی او استحکامی تمام یافت. میان موالی رفت و چیزی چند بر آن افزوده، دروغی چند بر هم بافت. سید نسیمی غافل از آنکه شعبدهباز چرخ بوقلمون آخرالامر از پس پرده خواهد آورد بیرون گاهی غایبانه بدین ترانه ترنّم میبود:

از زمین تا آسمان، انوار عکس روی اوست،
از گریبان، سر برون آور که تا بینی عیان،

 

برق اگر ز آئینه‌ای هر طلعت زیبا زند.
کان پری‌پیکر چه سان سر از گریبان‌ها زند.

اما انگشت بر حرف او نمیتوانستند نهاد و لب نمیتوانستند گشاد. بهیکبار عشق او طغیان کرد و سیل فنا، خانهی عاشقی و معشوقی را ویران ساخت. ناگاه در دیرِ می پرستی و در بیابان مستی اشعار گفت و جواهر اسرار سفت و این ابیات از آن جمله است:

حق بین نظری باید تا روی تو را بیند،
دل آینه‌ی او شد، کو تشنه‌ی دیداری؟
از مشرق دیدارش آن را که بود دیده،
وصف رخ آن ماه است الله جمیل ما،
ای چشم نسیمی را از روی تو بینایی،

 

چشمی که بود خودبین، کی روی خدا بیند؟
کو همچو کلیم الله، بر طور لقا بیند؟
انوار تجلی را پیوسته چو ما بیند.
هر مرده دلی اما این نکته کجا بیند؟

آن را که تو منظوری، غیر از تو که را بیند؟

رباعی:

 

آئینه‌ی جان عبارت از روی یکی است،
گر عارف سرّ قابَ قَوْسَیْن شوی،

 

 

وَ اللَّیلُ اِذا کنایت از موی یکی است.
دانی‌که دو نون هر دو زان روی یکی است.
 

موالی چون آن ذخیره شنیدند دایم در کمند بودند. اشعار سید را آن جوان یاد میگرفت و آوازی بغایت خوب میداشت، میخواند. آن جماعت شنیدند، آن جوان را گرفته، پرسیدند: این شعر نسیمی است یا شعر تو؟ گفت: شعر من است. حکم به قتل او کردند. ریسمان به حلق او انداختند و میخواستند که به دار کشند که سید نسیمی خود را رسانید و گفت: این شعر من است، او به جهت خاطر فقیر به خود اسناد کرده. آن جوان را گذاشتند و نسیمی را پوست کندند. عاقبت الامر در عشق جان نبرد و نیم جانی که داشت به جانان سپرد:

جان چه خواهی کرد؟ بر جانان فشان،

 

در ره جانان چو مردان جان فشان.

 در محلی که پوست میکندند چون خون بسیار رفته بود رنگ او زرد شد، گفتند: چون است که رنگ زرد کردی؟ گفت: من آفتابِ سپهر عاشقیام از مطلع عشق طالع شده و آفتابْ زرد میشود در وقت غروب و در وقت مردن. مضمون این مطلع را گفته و نزد محبوبش فرستاد:

به‌صد اندوه‌وحسرت‌از سر کویت سفر کردم،

 

به ناکام از تو ای آرام جان، قطع نظر کردم.

و این واقعه در هشتصد و سی و هفت بود و در حلب مدفون است».

8-  اعلام النُّبلا[6]

محمد بن راغب بن محمود بن هاشم الطّباخ الحلبی، اعلام النُّبلاء فی تاریخ حلب الشُّهبا اثرینده نسیمی‌نین حلب نائب الحکومه‌سی اولان یشبک (824- 820) زامانیندا دریسی سویولماق صورتیله اؤلدورولدوگونو سؤیله‌ییر. بو سندده، حتی نسیمی‌نین قتلینه فتوا وئرن و اعدام اوچون مذاکره و یاردیم ائدنلرین آدلاری‌دا گتیریلیبدیر.

9-  ریاض الشّعراء[7]

علیقلی واله داغستانی، ریاض الشّعرا تذکره‌سی‌نین روضة النون بؤلومونده نسیمی‌دن، آد آپاراراق دئییر:

« از کاملانِ سلسلهی علّیهی صوفیه و واصلان این فرقهی ناجیه بوده [است]. از خوان فضل سید نعیمی به این نعمت عظمی بهره‌مند گردیده، نسیم نفس روح پرور عیسی اثرش را در احیای قلوب مرده‌دلان خاصیت باد بهار، و رایحه‌ی کلام معجز نظامش را در تربیت ارواح افسرده طبعان تأثیر صبا در گلزار بوده [است] آخر مرده‌دلان جهل پیشه، وی را مانند منصور بر دار زدند و این واقعه در سنهی هشتصد و سی و هفت بوده. لمؤلّفه:

عشقبازان سخن حقّ به ملأ می‌گویند،

 

از که ترسند، سر دار سلامت باشد.

این ابیات او راست:

من گنج لامکانم، اندر مکان نگنجم،
وهم و خیال انسان، ره سوی من ندارد،

دست رنگین ز رقیبان بد اندیش بپوش،

چه نکته بود که ناگه ز غیب پیدا شد،
چه‌مجلس‌است ‌و چه بزم اینکه از می توحید،

عکس رویش گر شبی چون عکس ماه افتد در آب،

گر کنی قبله‌ی جان روی نگاری، باری،
زلف او محشر جان‌هاست، دلا! سعی‌یی کن،

کشته‌ی لعل لبت کی کند اندیشه‌ ز مرگ،

 

برتر ز جسم و جانم، در جسم و جان نگنجم.
در وهم از آن نیابم، در عقل از آن نگنجم.

تا بدانند که خون دل ما ریخته‌ای.

که هر که واقف آن نکته گشت شیدا شد.
محیط قطره شد آنجا و قطره دریا شد.

تا قیامت همچو ماهی مه ز آب آید برون.

ور رود عمر به سر در غم یاری، باری،
که در آن حلقه در آیی به شماری، باری.

کز دم روح قدس زنده به جان دگر است».

10-  ریاض العارفین[8]

رضا قلی‌خان هدایت، ریاض العارفین اثرینده، نسیمی‌نین دوغولدوغو یئر، اؤلوم تاریخی و دفن یئرینی غلط ذکر ائدیر و اونون فارسجا شعرلریندن بیر نئچه‌سینی نقل ائدیر:

« نام آن جناب سید عماد الدین از سادات رفیع الدرجات شیراز و از محققین زمان خود ممتاز، ارادت به جناب سید شاه فضل متخلص به نعیمی داشته و در سنه 837 منصور وار پا بر دار شهادت گذاشته [است]. بعضی گویند در حلب شهید شد و بعضی مرقدش را در خارج ضرقان شیراز میدانند. دیوانش دیده شد. سه هزار بیت متجاوز است. از اوست:

کی تواند شدن از سرّ انا الحق واقف،
دردمندان ز تو هر لحظه دلی می‌طلبند،

ای خسته‌ای که بی‌خبر از درد دوستی،

از ره خویش‌پرستی قدمی بیرون نه،

 

 

*

 

*

 

هر که او را غم آن است که بر دار کنند؟
تا به درد و غم عشق تو گرفتار کنند.

بی‌درد خود بگو که تو را چون دوا کنند؟

قطع این منزل و ره جز به چنین گام مکن.

رباعیات:

در دایره‌ی وجود، موجود علی است،
گر خانه‌ی اعتقاد ویران نشدی،

من مظهر نطق و نطق حق ذات من است،
از صبح ازل هر آنچه تا شام ابد،

خواهی که شوی کسی، ز هستی کم کن،
با زلف بتان درازدستی کم کن،

 

و اندر دو جهان مقصد و مقصود علی است.
من فاش بگفتمی که معبود علی است.

واندر دو جهان صدای اصوات من است.
آید به وجود و هست، ذرات من است.

ناخورده شراب وصل، مستی کم کن.
بت را چه گنه؟ تو بت‌پرستی کم کن.



[1] ابن حجر عسقلانی. انباء الغمر فی ابناء العمر، تحقیق و تعلیق: التدوکتور حسن حبشی، قاهره، 1971، جزء ثانی.

[2] تذکره لطیفی، اقدام مطبعه‌سی، اسلامبول، 1314، ص 3/332 (متن ساده‌لشدیریلدی).

[3] عاشیق چلبی. مشاعر الشّعرا ( / ق./ نشری‌نین 14 و 15- نجی صحیفه‌لریندن ساده‌لشدیریلیب خلاصه ائدیلدی).

[4] کاتب چلبی. کشف الظّنون، استانبول، 1360 هـ. ، ص 817 (تهران، مکتب اسلامی و مکتب جعفری نشری، ص 817).

[5] امیر کمال الدین حسین گازرگاهی، مجالس العشاق، چاپ غلامرضا طباطبایی مجد، نشر زرین، 1376.

[6] محمد بن راغب الطّباخ الحلبی. اعلام النُبلا فی تاریخ حلب الشهبا، مطبعة العلمیة، حلب، 1935، جزء ثالث.

[7] علیقلی واله داغستانی. ریاض الشعراء، تصحیح سید محسن ناجی نصر آبادی، اساطیر، تهران، 1384، ص 2249.

[8] رضا قلی خان هدایت. ریاض العارفین، تهران، 1305، ص 153 (به کوشش مهر علی گرگانی، 1344، ص 397).

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی