تبلیغات اینترنتیclose
پیشگفتار فارسی درباره سید عماد الدین نسیمی
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

سید عمادالدین نسیمی که سید و حسینی نیز تخلص می‌کرد، در سده‌ی نهم هجری ظهور کرد و با الهام از مکتب تشیع، علیه حکومت‌های ستمگر عصر خود زبان به عصیان گشود و جان بر سر آن باخت و در شهر حلب شهید شد[1]. بدینگونه که به امر حاکم وقت حکومت مملوکان چرکس، پوست از تنش کندند و سپس بر دارش زدند. این نوع شهادت موجب نفرت از حکومت وقت و مورد اعتراض همه‌ی مسلمین اعم از شیعه و سنی گردید و باعث محبوبیت بیش از اندازه‌ی نسیمی در میان اهل عرفان شد و همه‌ی مسالک عرفا او را به نوعی، بعدها منسوب به مسالک خود ساختند. وی به سه زبان عربی، فارسی و ترکی شعر سروده است.

اشعار عربی سید در لا به لای جُنگ‌ها، سفینه‌ها، تذکره‌ها و دو دیوان فارسی و ترکی‌اش پخش و پراکنده است و حجم قابل توجهی ندارد و اگر هم مدوّن بوده، مفقود شده است.

دیوان فارسی او را مرحوم «حمید محمدزاده» با مقابله‌ی نسخ معتبر در سال 1351 چاپ کرد.[2] که بعدها از سوی سه تن و سه بار در تهران تجدید چاپ شد.

اما دیوان ترکی نسیمی بارها در تهران، تبریز، شیراز و یا خارج از ایران چاپ شده است و در میان آن‌ها سه چاپ دارای اعتبار علمی است که هر سه را در مقدمه‌ی ترکی همین کتاب معرفی کرده‌ام.

در موضوع احوال، افکار و آثار نسیمی، چند پایان‌نامه‌ی دکتری و دانشیاری نوشته شده و فیلمی از زندگی سراپا مبارزه‌ی وی ساخته شده است و نمایشنامه‌ای نیز از ماجراهای حیات وی تألیف و انتشار یافته است. نام و یاد سید در بسیاری از منابع ادبی و تاریخی ذکر شده است. اولین منبع معتبر، کتاب انباء الغُمر فی ابناء العُمر اثر ابن حجر عسقلانی، همروزگار وی است که او را نسیمی تبریزی می‌نامد و آخرین منبع معتبر، کتاب الشّهداء الفضیله اثر مرحوم علامه امینی است که وی را شهید فضیلت نام می‌دهد. 

در مجموعه‌ی حاضر که اینجانب از اشعار ترکی این سید مبارز و نستوه ترتیب داده‌ام، با توجه به اعتقادات سید و مضامین اشعار وی، بخشبندی زیر را لحاظ کرده‌ام:

1. شیعیه‌ها و مناقب: دارای اشعاری که در آن‌ها سید، شیعه‌ی جعفری دوازده امامی مخلص بودن خود را به اثبات رسانیده است و مشحون از نص آیات و احادیث و در مناقب چهارده معصوم - علیهم السلام- است.

2. اليفنامهها: دارای اشعاری که در هر بیت از آن‌ها یکی از حروف الفبا تفسیر و یا تبیین شده است.

3. قصیدهها: در توحید و نعت و عرفان و سرشار از مضامین وحدت وجود و حروفیه که در میان آن‌ها حتی یک بیت در مدح شاه و سلطان و غیره دیده نمی‌شود.

4. غزلها: شامل غزلیاتی عرفانی، با رمز و راز باطنی که با اشعار عطار، مولوی و حافظ در فارسی و فضولی و نباتی در ترکی برابری می‌کند و چاشنی از مضامین حروفیه دارد.

5. ترجیعبندها: دارای چهار ترجیع بند زیبای عرفانی.

6. مثنویها: دارای سه مثنوی عرفانی.

7. مربعها: دارای یک مربع در مدح حضرت علی (ع) و یک مربع شورانگیز عرفانی.

8. مستزادها: دارای 8 مستزاد که از آن میان 3 مستزاد آخری مشکوک به نظر می‌آید و احتمالاً بعدها به نام نسیمی افزوده شده است.

9. مخمسها: شامل 2 مخمس.

10. تویوقها: شامل 280 تویوق مصرّع و غیر مصرّع با مضامین عرفانی.

11. ملمعها: دارای 7 ملمع به زبان‌های ترکی، عربی و فارسی.

12. نظیرهها و اشعار مشکوک: با توجه به اینکه سید در تصوف پیرو مکتب فضل الله حروفی صاحب جاویدان نامه بود، پس از شهادت جانسوزش و با توجه به محبوبیت وی، بسیاری از شعرای حروفی مسلک، اشعاری با تخلص نسیمی ساخته و یا بر اشعارش نظیره سروده و به نام وی معروف کرده‌اند.

گذشته از آن، پس از مرگ او چند شاعر دیگر با تخلص نسیمی شعر سروده‌اند. بیشتر این اشعار در اغلب نسخ خطی و چاپی و حتی در چاپ‌های معتبر دیوان ترکی سید وارد شده است. این گونه سروده‌ها را تا آنجا که توانستم تشخیص بدهم، در بخش سیزدهم کتاب با عنوان «نظیره‌ها و اشعار مشکوک» جمع کردم. نوع این گونه اشعار، گاه شکل در هم ریخته‌ی یک غزل از سید، گاه نظیره‌ای بر سروده‌ای از او و زمانی نیز در بیان بر دار کشیده شدن و ماجراهای بعد از شهادت وی و یا حاوی سخنانی در منقبت او و یا سیاه مشقی با وزن به هم ریخته و دارای مضامین سبک است.

12. تضمینها: دارای چند فقره تضمین و مدحیه‌های سروده شده برای سید نسیمی از سوی شاعران دیگر که توانستم به آن‌ها دست پیدا کنم.

پیش از متن دیوان، مقدمه‌ای در شرح زندگی، مبارزات و اعتقادات سید و شرح مضامین اشعار و ذکر نسخ خطی و چاپی دیوان ترکی وی و شرح ویژگی‌های تدوین حاضر و معرفی آثاری که درباره‌ی سید نوشته شده، آوردم. همچنين نقائص چاپ‌هايي را كه قبل از چاپ حاضر عرضه شده، تذكر دادم و به انتهای مقدمه، منابع نسیمی‌شناسی را نیز تحت نام «قایناقلار» افزودم.

به انتهای دیوان، فهرست‌هایی به شرح زیر افزودم که بتواند خواننده را در دستیابی به مضامین اشعار سید راهنمایی کند و پژوهشگران در احوال، افکار و آثار او را به کار آید:

  1. آیات، احادیث و عبارات و ابیات عربی.
  2. ترکیبات و عبارات عربی.
  3. لغات و کلمات عربی.
  4. لغات و ترکیبات فارسی.
  5. لغات ترکی.
  6. ترکیبات عربی- فارسی.
  7. ترکیبات ترکی- فارسی.
  8. ترکیبات ترکی- عربی.
  9. اسامی خاص اشخاصز
  10. اسامی مکان‌ها.
  11. اسامی کتاب‌ها.
  12. نام‌های پرندگان.
  13. اسامی قبایل و فرق.
  14. گل‌ها و شکوفه‌ها.
  15. دریاها و رودها.
  16. اصطلاحات نجوم.
  17. سنگ‌ها.
  18. اصطلاحات صوفیانه.
  19. اصطلاحات فلسفی.
  20. اصطلاحات موسیقایی.
  21. بعضی تلمیحات.
  22. معنای ترکی برخی عبارات عربی.
  23. کشف الابیات.
  24. اسناد و وثیقه‌ها.
  25. فهرست تشریحی دیوان.

نسیمی در دوره‌ای می‌زیست که در جهان اسلام مباحثات فراوانی در موضوع‌هایی مانند وجود مطلق، خالق کل عالم، صفات ثبوتی و ذاتی خداوند، اسماء حسنی و غیره پیش آمده بود و مسالک و طرائق گوناگون صوفیه با تأویل‌ها و تفسیرهای رنگارنگی در میان مسلمین پیدا می‌شد و هر کسی که کم و بیش شناختی از تصوف و عرفان پیدا می‌کرد، طریقی بر می‌گزید.

در تکوین این طریقت‌ها، مذاهب اسلامی و بویژه تشیع، نقش اصلی را داشت. ولی در هر حال این طریقت‌ها از آئین‌ها و اساطیر پیش از اسلام نظیر شمن گرایی ترکی و مهرپرستی هندی نیز تأثیر می‌پذیرفتند.

اما حروفیگری در میان همه‌ی این طرائق ممتاز بود و مستقیماً به خود قرآن توجه داشت. از این رو، نسیمی را نمی‌توان با شعرای عارف و صوفی مقایسه کرد. او مانند منصور حلاج، صمیمی و صادق است، فداکارانه و فاتحانه سخن می‌گوید. هنگام خواندن اشعارش، خواننده محو در صمیمیت و صداقت او می‌شود و متحیر و حیران می‌ماند.

من با همه‌ی ناتوانی‌ها که در خود سراغ دارم، سعی کردم با تدوین دیوان نسبتاً كامل نسيمی، این فدایی عقیده و ایمان را معرفی کنم. اجر زحماتم را به روح پاک و والای وی نثار می‌کنم و امیدوارم این خدمت ناچیز قبول خاطر شیفتگان آرمانی سید عماد الدین نسیمی را بیابد.

 

بهار 1386- تبریز

دکتر ح. م. صدیق



[1] علامه امینی، شهداء الفضیله، ترجمه جلال الدین فارسی، تهران، 1362.

[2] عماد الدین نسیمی. دیوان فارسی، به اهتمام حمید محمدزاده، باکو، 1973.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی