تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسيمی‌ ديوانی‌‌نین نشرلری- 2
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

4-  /ب./ نشری[1]

اوچ جیلدده ترتیب ائدیلن علمی- تنقیدی بو متن گرگین و جیددی علمی امک محصولودور. ترتیب ائده‌ن نوسخه‌لری قارشیلاشدیرمادا حقیقتاً زحمت چکمیشدیر. ولاکین اوَّلا متنی دوزگون اوخوماقدا و ثانیاً نسیمی‌یه عائد اولمایان شعرلری تشخیص وئرمه‌ده سهولری چوخدور. من بو نشردن، اساس نوسخه کیمی یارالاندیم. نوسخه بدللر آراسیندان ان ساغلامینی سئچمگه چالیشدیم و شک ائتدیگیم یئرلرده، متنی باشقا نشرلرده گلن واریانتلار ایله‌ده مقایسه ائتدیم.

میثال اوچون گتیردیگیمیز آشاغیداکی بئیت:

نسیمی اولدو قوربان قاشین اوچون،

زهی قوربان قاشین تک یایا اوچون.

/ ق./ و / آ./ دا یوخدور. / ب./ نوسخه‌سینده:« زهی قوربان کاننک تک . . . »، / ح./ دا:« نه قوربان قاشین تک . . . »، / ب./ده:« نه قوربان کی . . . » شکلینده گلمیشدیر. من بونلارین هامیسینی قارشیلاشدیراراق، اؤز روایتیمی اوخوجویا تقدیم ائتدیم.

و یا / ب./ نوسخه‌سینده گلن:

ائیله‌دی کؤنلومده مأوا شول جمالین گنجی، کیم،
کعبه‌نین‌گنجی‌بودور، شول ‌گنجه ویران‌ بولدوم ‌اوش!

بئیتین بیرینجی مصراعی / آ./ نوسخه‌سینده:

ائیلهدیم کؤنلومو مسکن او جمالین عئشقینه.

فورماسیندا و وئردیگی واریانتلاردا:

ائدهرم کؤنلومده ائو وئر شول جمالین عئشقینه.

و:

ائیلهدیم کؤنلومو مسکن اول نیگارین عئشقینه.

و:

ائیلهدیم کؤنلومده مأوا اول نیگارین عئشقینی.

فورمالاریندا گئتمیشدیر.  /ح./ نسخه‌سینده ایسه یوخدور. نظره گلیر کی منیم سئچدیگیم اوخونوش، ان دوغرو اوخونوش اولمالیدیر.

بو نشرده بعضی دگیشیلمیش فورمالاری، ترتیب ائده‌ن متنه آلمیشدیر.

میثال اوچون:

ای منی دعوت قیلان یارین گونون جنّاتینا،

من‌بوگون‌شول‌خاک‌درگاهی‌گولوستان‌بولدوم ‌اوش.

بئیتی‌نین بیرینجی مصراعی، بعضی نوسخه‌لرده:

ای منی دعوت قیلان یارین گونش دیدارینا.

فورماسیندا گئتمیشدیر. آیدیندیر کی بورادا «یارین گون» و «بوگون» تضادی ایشلنمیشدیر و «یارین گونش دیداری» عیباره‌سی، دگیشیلمیش فورمادیر.

و یا:

یازو گؤزوندور دویوموز، ماء معین دیر مئییمیز،

سن نه بیلیرسن بو مئیی، چون کی خومارین یوخ ایمیش.

 
بئتی‌نین بیرینجی میصراعینی / آ./:

یاز گونو دردوموزون ماء معیندیر مئیوموز.

و / ح./:

یاریم اؤنونده دلبرین ماء معیندیر مئییمیز.

شکیللرینده اوخوموشلار. / ب./ الیازماسیندا گلدیگی شکیل ایسه بئله‌دیر:

یازو کوزنکدر دیموز، ماء معین در مییمز.

بو روایتی سئچیب تکمیل ائتمه‌ده بوتون واریانتلار و نوسخه‌ بدللری گؤروب، اونلارین آراسیندان تمامیله دوغرو- دوزگون حساب ائتدیگیمی گتیرمیشم. و یا:

صورتیندن‌ای‌صنم! تا گؤرموشم حققی عیان،

سجده قیلدی یوزونه بو عاشیق قلاشینیز.
(ب - 394)

بئیتین بیرینجی مصراعی / آ./ نوسخه‌سینده بئله ضبط اولوب:

صورتینده دلبرا دیدی کی حق گؤردو عیان.

و بلشقا بیر واریانتدان‌دان، تصحیح ائده‌نین خبری یوخدور. من، / ب./ نوسخه‌سی‌نین واریانتینی سئچدیم.

همین نشرین امتیازی، وئردیگی واریانتلارین تنوّع و رنگارنگلیگی‌دیر. میثال اوچون:

سیّاره‌لرین سئیر ائده‌رم دون- گون ایچینده،

شول سئیر ائدیجی کوکب سیّار اله گیرمز.

بئیتینده، بیرینجی مصراع آشاغیداکی اوچ فورمادا دا گلمیشدیر. بیر نوسخه‌ده:

سیاره کیمی سئیر ائده‌رم دائیم آنینلا.

و بیر نوسخه‌ده:

سیّاره کیمی سئیر ائدرم دائیم ایچینده.

و بیر نوسخه‌ده:

سیّارهلرین سئیر ائدرم دون- گون اگرچی.

فورمالاریندادیر:

منیم سئچدیگیم فورما، ظنّیمجه داها دوغرودور.

و یا:

هر بی‌هونر انصافی یوخ اوش منصبی توتدو،

صاحیب هونره منصب و ایدرار بولونماز.

بئیتی‌نین بیرینجی مصراعی آشاغیداکی فورمالاردا ضبط اولموشدور:

هر بیهونر انسان بئله منصب یئری توتدو.

هر بیهونر انصافسیز اوش منصبی توتدو.

هر بیهونر انسان ایله منصوبلاری توتدو.

هر بیهونر انصابله منصبلری توتدو.

و یا آشاغیداکی مقطعین:

جنتین حوری سنا اولماز برابر حوسنله،

چون‌نسیمی‌گؤرمه‌میش‌بونجاکی‌حوران‌چیزگینیر.

ایکی واریانتی ذکر اولونموشدور:
 
عئید اکبردیر جمالین چون بوگون نسیمیا،
جانینی ترک ائیله‌دی یارینا قوربان چیزگینیر.
 
 
عئید اکبردیر جمالین نسیمی قوربان اولور،
باشینی ترک ائیله‌دی اول یارا قوربان چیزگینیر.
 

سؤز یوخ کی هر ایکی واریانت سونرالار نسیمی‌نین عاشیقلری طرفیندن دگیشیلمیشدیر. حتی ظنّیمیز بودور کی همین غزلی، نسیمی یوخ، بلکه اونون واله‌لری قوشموشلار.

و یا:

 زرق ایشی رواج اوش‌دا کساد ائیله‌دی فضلی،

 علم اهلینه بیر رونق بازار بولونماز.

 بئیتینده بیرینجی مصراعدا رواج سؤزونو هم / آ./ و هم / ب./ نوسخه‌لری ریا ضبط ائتمیشلر و رواج سؤزونه واریانت اولاراق گتیرمیشلر. حالبوکی بیلیریک شاعیر دئمک ایسته‌ییر کی: « زرق ایشی رواج اولاندان، علم و فضل رونقدن دوشوبدور» و رواج- رونق، فضل- علم، کساد- بازار مراعات نظیرلرینی‌ده ایشلتمیشدیر. اودور کی من، ریا سؤزونو آتیب، یئرینه رواج سؤزونو آلدیم.

 

جهانشاه حقیقینین شعرلرینین نسیمی آدینا وئریلمهسی: هم / ب./ و همده / آ./ نوسخه‌لری‌نین اساس چاتیشمازلیقلاری، دئدیگیم کیمی، اونلارین نسیمی‌یه عائد اولمایان شعرلری تشخیص وئرمه‌مه‌لریدیر. بو باخیمدان خصوصیله / ب./ نشری بیر آنبارا تبدیل اولموشدور و ناشیر، نسیمی آدینا مشهور اولان هر شعری، ولو بیر شعردن نئچه روایتی، دیواندا آنبار ائتمیشدیر. میثال اولاراق، بورادا جهانشاه حقیقی دیوانینا نظر سالیریق. جهانشاه حقیقی، قاراقویونلو شاهی، تبریزی اؤزو اوچون پایتخت سئچمیش و افراطی شیعی حکومتی قورموشدور. او، اهل حق فیرقه‌سی‌نین آتش بیگی طایفاسینا باش تاپشیرمیش بیر صوفی حساب اولورموش. اونون زامانیندا بایرک قوشچو اوغلو آدلی بیر اهل حق شاعیری‌ده ظهور ائتمیشدیر.[2]

جهانشاه حقیقی تورکجه عرفانی دیوان ترتیب ائتمیشدیر. او، اؤز شعرلرینی نسیمی‌نین تأثیری آلتیندا یازمیشدیر. حتی اونون بعضی شعرلرینه نظیره قوشموشدور. میثال اوچون:

 نـ: لبینه ‌اهل ‌نظر جان ‌دئدیلر، گئرچک ایمیش،
آغزینا نقطه‌ی پنهان دئدیلر، گئرچک ایمیش.

حـ:آغزینی‌غنچه‌ی‌خندان دئدیلر،گئرچک ایمیش،

خط روخسارینی ریحان دئدیلر، گئرچک ایمیش.

نـ: جمالین قیبله‌ی ایمان دگیلمی؟

وجودون مظهر انسان دگیلمی؟

حـ: جمالین روضه‌ی رضوان دگیلمی؟

دوداغین چئشمه‌ی حئیوان دگیلمی؟

نـ: ای جمالین صورت رحمانیمیز،

ای دوداغین چئشمه‌ی حئیوانیمیز.

حـ: ای وصالین روضه‌ی رضوانیمیز،

ای دوداغین چئشمه‌ی حئیوانیمیز.

 بلکه‌ده اونون شعرلری‌نین نسیمی‌یه بنزه‌رلیگی، سبب اولموشدورکی بیر چوخ الیازما یازانلار، حقیقی‌نین شعرلرینی نسیمی‌یه انتساب وئریب اونون دیوانینا داخیل ائتسینلر.

میثال اوچون جهانشاه حقیقی‌نین آشاغیدا مطلعلری وئریلن 14 غزلی، نسیمی‌نین دیوانی‌نین تنقیدی نشرلرینی حاضیرلایانلار طرفیندن اونون دیوانلارینا داخیل ائدیلمیشدیر:

ای خط و خالین کلام الله هم امّ الکتاب،

حسرتیندن دیده‌ی عشّاق اولموش غرق آب.
( / ح./ ، 493)

ای روخون گولزار جنّت، ساچلارین ریحانیدیر،

وی دوداغین آب حئیوان، جان آنین حئیرانیدیر!
(/ ح./ ، 260)

ای مَلک‌سیما نه جانسان وجه رحمان سنده‌دیر،
مصحف حقدیر جمالین، شرح رحمان سنده‌دیر.
(/ ب./ ، 3 ، 46)

بو نه حوسنِ جانفزادیر، کیم آنا نظیر یوخدور،

کیم آنین کیمی جاهاندا داهی دلپذیر یوخدور.
(/ ب./ ، 3، 46)
 
 ای خطین سَبْعُ المَثانی، وی لبین ماءً طَهُور،
 
 وی جمالین پرتؤووندن سر به سر عالمده نور.
(/ ح./ ، 507-/ آ./ ، 173)
 
بویوندور سدره و طوبی، دوداغین آب حئیواندیر،
آنین‌ماهیت ذؤوقون نه بیلسین اول کی حئیواندیر؟
(/ ح./ ، 206-/ آ./ ، 110)
 
لعلینده جام خمر مصفّا دگیلمیدیر؟
خالین سیاهی، حبّه‌ی سئودا دگیلمیدیر؟
(/ آ./ ، 177)
 
تبارک الله حوسن و جمال بؤیله گره‌ک،
بو حوسن و صورته هم خط و خال بؤیله گرک.
(/ ب./ ، 3، 66)
 
داغیلمیش آفتاب اوزره نیقاب عنبر افشانین،
معطر قیلمیش آفاقی مشامی اول پری شأنین.
(/ ب./ ، 3، 264)
 
لمعه‌ی نور تجلّی آفتابیدیر اؤزون،
لَیلَةُ الاَسْری ساچین، ظلّ حیجابیدیر یوزون.
(/ ب./ ، 3، 261)
 
گلگیل کی نور دیده جمالیندادیر سنین،
دؤور قمرده فیتنه هیلالیندادیر سنین.
(/ آ./ ، 211)
 
دلبرا! عشقین یولوندا ناله‌ی زار ائتمیشم،
جنّت وصلیندن آیری ترک دیدار ائتمیشم.
(/ ب./ ، 3، 73)
 
یارین گره‌ک کی مهر روخو دلپذیر اولا،
تا حوسنِ خلق ایچینده جاهانا امیر اولا.
(/ ب./ ، 3، 303-/ آ./ ، 78)
 
جمالین روضه‌ی رضوان دگیلمی،

دوداغین چئشمه‌ی حئیوان دگیلمی؟
(/ ح./ ، 101-/ ب./ ، 3، 149)

جهانشاه حقیقی دیوانی‌نین تنقیدی متنینی حاضیرلایان محسن مجیدی‌نین دئدیگینه گؤره، بو غزللر بو دیوانین 879 هـ. و 893 هـ. ایللرینده استنساخ ائدیلن ایکی الیازماسیندا موجوددور.[3]

همین غزللردن بیرینی نسیمی دیوانی‌نین / ب./ تنقیدی متنینه سالینمیش روایتی ایله بیرلیکده آشاغیدا گتیریریک:

ای ملک‌سیما! نه جانسان، وجه رحمان سنده‌دیر،
نافذالجاوید از آن است امر تو در عالمی،
کُنْتُ کَنْزین پرده‌سی رفع اولدو حقدن وجهینه،
درد بی‌درمانیما وصلیندن آیری چاره یوخ،
کوثرین خاصیتی لعلینده‌دیر، من خیضر وار،
دونیا و عقبا سنین کامینجا، سن در کام دل،
گل کرم بیرله نظر قیلگیل حقیقی حالینا،

ای ملک یوزلو نه جانسان، وجه رحمان سنده‌دیر،
جانفزا لعلین لبین کیم حکم ائدر بدر عالمه،
کُنْتُ کَنْزین پرده‌سی رفع اولدو حقدن وَجْهکم،
درد بی‌درمان وصالیندان آییرما سن بنی،
کوثرین خاصیتی لعلیندن اولدو خیضر وار،
دونیا و عقبادا سنسن، ای جمالین گول‌سیتان!
گل کرم بیرله نظر قیل بو نسیمی حالینا،

 

مصحف حقدیر جمالین، شرح و برهان سنده‌دیر.
جومله‌ی عالم سنین رأیینجه فرمان سنده‌دیر.

چون‌بو رازون محرمی سن، گنج پنهان سنده‌دیر.

ای طبیب دردمندان! گل کی درمان سنده‌دیر.
زنده‌ی جاوید از آنم کآب حیوان سنده‌دیر.
ای سولئیمانِ دو عالم! گل کی دؤوران سنده‌دیر.
صاحب‌خلق و کرم‌سن، لطف و احسان سنده‌دیر.

مصحف حقدیر جمالین، شرح برهان سنده‌دیر.
اوّل و آخرده سنسن، شهدی فرمان سنده‌دیر.

چون بو رازین محرمی‌سن، گنج پنهان سنده‌دیر.
ای طبیبیم! دردمندیم، کلِّ درمان سنده‌دیر.
زنده‌ی جاوید از آنم آب حیوان سنده‌دیر.
ای سولئیمان دو عالم، گل کی دؤوران سنده‌دیر.

صاحب‌خلق و حسن، لطف ایله احسان سنده‌دیر.

تصحیح ائده‌ن حقیقی غزلینی، 879 هـ. ایلینده یازیلمیش الیازما‌نین 75- آ صحیفه‌سینده و 893 هـ. ایلینده یازیلمیش الیازمانین 52- ب صحیفه‌لریندن آلمیشدیر. تصحیح ائدن هر ایکی نسخه‌ده هئچ بیر نوسخه بدله‌ده راست گلمه‌میشدیر.

/ ب. / نشرینی حمید آراسلی نظری آلتیندا ترتیب ائده‌ن جهانگیر قهرمان‌اوف ایسه غزلین یوخاریداکی روایتینی تبریز ملی کیتابخاناسی‌نین محمد نخجوانی مجموعه‌سینه عائد ائدیلن «دیوان نسیمی» الیازماسیندان آلمیشدیر.

یوخاریدا مطلعلرینی وئردیگیمیز قالان 13 غزلین‌ده مصراعلاری تحریف ائدیله‌رک نسیمی آدینا وئریلمیشدیر. تحریف ایشی او قده‌ر آیدیندیر کی شرحه احتیاجی یوخدور. میثال اوچون بیر غزلین مطلعی حقیقی دیوانیندا‌ بئله‌دیر:

حقیقی کلام حقدن نه بیان کی قیلسا حقدیر،

 

کیمه شرح ائدیم بو حالی، کیم آنا خبیر یوخدور.

همین بئیت، / ب./ نشرینده استانبول بایزید کیتابخاناسیندا 3353 سای ایله ساخلانیلان نسیمی دیوانی الیازماسیندان آشاغیداکی شکیلده تنقیدی متنه سالینمیشدیر:

حدیثی نسیمی حقدن نه بیان کی قیلسا حقدیر،

 

کیمه شرح ائدیم بو حالی کی آنا خبیر یوخدور.

بورادا نسیمی آدینا وئریلن بیرینجی مصراعین تحریفی تام آیدین بیر مسأله‌دیر.

حقیقی دیوانی:

تَبارَکَ الله! حوسن و جمال بؤیله گره‌ک،

صورتین انّا فَتَحنادیر، خطین امّ الکتاب،

منصور عئشق اولاندا حقیقی ز فضل حق،

 

بو حوسن و صورته هم خط و خال بؤیله گره‌ک!
                                                (حقیقی، 102)

شول جهتدن عارفین یَومُ الحِساب ـیدیر یوزون.
                                                (حقیقی، 106)

آنین معینی آیت نِعْمَ النَّصیر[4] اولا.
                                                (حقیقی، 130)

نسیمی دیوان:

تبارک الله! کی حوسن و جمال بؤیله گره‌ک،

صورتین اِنّا فَتَحْنادیر، روخون اُمُّ الکِتاب،

منصور عئشق یولوندا نسیمی ز فضل حق،

 

 

بو حوسن و جمال‌صورت‌هم‌خط و خال‌بؤیله گره‌ک.
                                       (نسیمی،/ ب./ 3، 66)

شول جهتدن عارضینله الکتابیدیر یوزون(!)
                                     (نسیمی،/ ب./ 3، 261)

آنین معینی آیتی نِعْمَ النَّصیر اولا.
                                    (نسیمی، / ب./ 3، 303)

بوتون بو بحثلره باخمایاراق، بیز بو غزللرین بعضی روایتلرینی «مشکوک شعرلر» بؤلومونه آلدیق.



[1] عماد الدین نسیمی. اثرلری، اوچ جیلدده، علمی- تنقیدی متنین ترتیبی: جهانگیر قهرمان‌اف، علم نشریاتی، باکی، 1973.

[2] باخ. بایرک قوشچو اوغلو، کلاملار، ترتیب ائدن: ح.م. صدیق، انتشارات ندای شمس، تبریز 1386.

[3] محسن مجیدی. قاراقویونلو حؤکمداری جهانشاه و تورکجه دیوانی ، آنكارا، 2006، ص 84.

[4] هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (حج/ 78).

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی