تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسيمی‌دن استقبال- 1
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

سید عماد الدین نسیمی تبريزی اؤلندن سونرا، دؤرد عصره یاخین، صوفیانه شعرلر یازان شاعیرلرین بیر چوخو اونون شعرلریندن استقبال و اقتباس ائتمیش و شعرلرینه نظیره‌لر یازمیشلار.

1-  شیخی

لطیفی تذکرة الشعرا اثرینده شیخی‌نین نسیمی ایله گؤروشوندن و اونون تأثیری آلتیندا قالماسیندان سؤز ائدیر. شیخی‌نین اثرلرینه قیساجا نظر سالالیم:

دیوان شیخی: یوسف شیخی‌نین الیمیزده اورتا حجملی بیر دیوانی واردیر. مرحوم پروفسور فاروق تیمور تاش ـین تثبیت ائتدیگینه گؤره بو دیواندا 20 قصیده، 2 ترکیب‌بند، 3 ترجیع‌بند، 2 مستزاد و 200 غزل واردیر.

مرحوم دکتر علی نهاد تارلان، شیخی‌نین دیوانینی تحقیق ائتمیش، بوتون غزللر و قصیده‌لری فارس ادبیاتی نمونه‌لری ایله قارشیلاشدیرمیشدیر و شعرلرین وزنلرینی‌ده تعیین ائتمیشدیر. او مرحومون اینجه‌له‌دیگینه گؤره شیخی اوزه‌رینده نسیمی‌دن باشقا، سلمان ساوجی و حافظ شیرازی چوخ تأثیر قویموشلار. شیخی حتی حافظین غزللریندن الهام آلاراق اؤزو بیر چوخ غزللر یازمیشدیر مثلاً:

صبا، صفا حرمینه گُذر دریغ ائتمه،

 

غریبه جان وطنیندن خبر دریغ ائتمه.

مطلعلی غزلی، حافظین:

صبا ز منزل جانان گذر دریغ مدار،

 

وز او به عاشق مسکین خبر دریغ مدار.

مطلعلی غزلیندن الهام آلاراق یازمیشدیر.

خواجه حافظ‌دن باشقا نظامی، مولوی رومی و سعدی شیرازی‌دن‌ده تأثیر آلمیشدیر. مثلاً آشاغیداکی بئیتی:

جمع ائیله‌ییب جمیع کمالاتی لطف رب،

 

بیر ذات اکمل ایچره آدین قویدو مصطفی.

مولوی‌نین بو بئیتیندن تأثیرلنه‌رک یازمیشدیر:

لطف خدای جمله کمالات خلق را،

 

یک چیز کرد و داد بدو نام مصطفی.

خرنامه: تورکجه طنز ادبیاتیمیزین اهمیتلی اثرلریندن ساییلان خرنامه، کیچیک حجمینه باخمایاراق، ادبیات تاریخیمیزده اؤزونه اعتنالی بیر یئر تاپمیشدیر. خرنامه حاققیندا اوَّل دفعه 1296 شمسی ایلینده محمد فؤاد کؤپرولو، علمی بیر مقاله یازدی. اثر 126 بئیتدیر. موضوعو بئله‌دیر کی یوک داشیماق سببیله ناخوشلامیش بیر ائششک بیر قوجا ائششک ایله دانیشیردی و اؤکوزلرین جانلی و یاغلی اولما سببین سوروشوردو. قوجا ائششک اونا دئییردی کی اساس سبب بودور کی بیز مئشه‌ده ایشله‌ییریک، اودون ییغیریق، اوایسه تارلادا ایشله‌ییر و بوغدا- آرپا یئییر.

آریق ائششک اورادان یاشیل بیر زمی‌یه قدم باسار و زمیده بیتنلری ائله یئیر کی آز زاماندا تارلا، قارا تورپاق حالینا دوشر. دویدوقدان سونرا ایسه آنقیرماغا باشلایار. بو حالدا زمی صاحیبی تاپیلیب، گلیب، اونو وورماغا باشلار و قویروغو ایله قولاقلارین کسر. یازیق ائششک اونون الیندن قورتولوب قاچار. یولدا قوجا ائششگه راست گلیب، دئیه‌ر:

بوینوز اومارکن، قولاقدان‌دا اولدوم.

یوسف شیخی بو مثنوینی عرب ادبیاتیندا مشهور «ذهب الحمار یطلب قرنین فعاد مصلوم الاذنین» حکایه‌سیندن آلیب تورکجه یازمیشدیر. فارس ادبیاتیندا همین حکایه نظمه چکیلمیشدیر:

بوده ‌است خری که دم نبودش،
از هر طرفی قدم همی زد،
ناگه نه ز راه اختیاری،
دهقان مگرش ز گوشه‌ای دید،
بیچاره خر آرزوی دم کرد،

 

روزی غم بی دمی فزودش.
دم می‌طلبید و دم نمی‌زد.
بگذشت میان کشتزاری.
برجست و از او دو گوش ببرید.
نایافته دم، دو گوش گم کرد . . .

 منافع و طبایع وجود انسان: بو منظوم اثر طب علمینه دائردیر. اونون سبب تألیف قسمینده دئییر:

گؤروب هر فنی بیر مقدار، ای جان!
بحمدالله کی قیلدیم آنی تحصیل،
اوخودوم حکمت ایله علم طبّی،
آلیب لُبّینی آنین ائیله‌دیم درج،

 

آنی یئتدیکجه طاقت، قیلدیم اذعان.
اگر چی جومله اولمادیسا تکمیل.
اونون دا جزئی معلوم اولدو کلّی.
فیکیر گؤوهرلرینی ائیله‌دیم خرج . . .

خوابنامه: بورسالی طاهر عثمانلی مؤلفلری کتابیندا، بو اثری‌ده شیخی‌نین منظوم تورکجه اثرلری سیراسینا داخیل ائتمیشدیر.

نینامه: یئنه‌ده بورسالی طاهرین کتابیندا تانیتدیریلیر. مؤلفین یازدیغینا گؤره هیجری 804 - نجو ایلده استنساخ اولونموش بیر نوسخه‌سی، استانبولون یحیی افندی کیتابخانا‌سیندا ساخلانیلیر.

خسرو و شیرین: شیخی‌نین ان اهمیتلی و اونون شؤهرتینه سبب اولان اثری، خسرو و شیرین منظومه‌سی‌دیر. بو منظومه 6944 بئیت دیر. عالیملر و ادبیاتچیلارین هامیسی اونو نظامی‌نین ان یاخشی معاقبی اولدوغو اوچون تعریفله‌میش و سیتایش ائتمیشلر. مثلاً سهی اؤزونون. هشت بهشت تذکره‌سینده دئییر:« نظامی‌نین خسرو و شیرین ترجمه‌سینی اختیار ائدیب، بو بی‌بدل خوبون اگنیندن عجم لیباسینی چیخارتدی، تورکی کسوت و یئنی خلعت گئیدیردی. انصاف کی بیر شیوه‌ ایله زیب و زینت و بیر نقش ایله طراوت و لطافت وئرمیشدیر کی اوندان آرتیق اولماق مقصود دگیلدیر:

عجم دونوندان اول محبوبو سویدو،
سویوب اگنیندن اول کوهنه پالازین،
بویونا خلعت حوسنو بیچیب راست،
بو رسمه ایردی زینت، وئردی ترتیب،

 

 

 

 

*

هماندم تورکی اسلوبونا قویدو.
دوزه‌لتدی رومی اطلسدن لیباسین.
وئریب اندام، دوزه‌لتدی چپ و راست.
گوره‌ن جان وئریب، ائیله‌ر اونا ترغیب.»

نسیمی‌نین بیر غزلیندن شيخی‌‌نین استقبالی واردیر:

نـ: باشینی‌توپ‌ائیله‌گیل، گیر وحدتین مئیدانینا،
شـ: دون‌ساچی‌ظولمون اوزاتدیسا بو سرگردانینا،

 

ای‌کؤنول!مشتاق ایسن گر زولفونون چؤوگانینا.
اوش‌ بوگون عدلی یوزو رحم ائتدی‌رحمت‌جانینا.

همین غزله شیخی ایله بیرلیکده خلیلی، کمال پاشازاده، نجاتی، محمدبیگ دفتری، نهانی، قاضی، مسیحی، روانی، ذاتی، طالعی، سوزی، شمعی، جلیلی، فیضی، بهشتی، زاری و . . . ده نظیره یازمیشلار.[1]

نسیمی‌نین تأثیری، شیخی‌ده او قده‌ر ایدی کی الیازما یازانلار اونون بعضی شعرلرینی شیخی دیوانینا داخیل ائتمیشلر. میثال اوچون نسیمی‌نین:

هانسی دماغ ایچینده کی عئشقین هواسی یوخ،

 

مین حج ائده‌رسه، مرده حقیچون صفاسی یوخ.

 

 

مطلعلی غزلی شیخی‌نین دیوانینا داخیل اولموشدور. بو غزل حتی شیخی‌نین یاخین ایللرده چاپ اولان دیوانینادا گیرمیشدیر.[2] همین دیواندا غزلین مقطعی بو شکیلده دگیشیلمیشدیر:

شیخی وصال عئیدینه قوربان اولور ایسه،

 

وصل اولا بیر بقایا کی هرگیز فناسی یوخ.

نسیمی‌نین:

جمالین فیتنه‌سی توتدو جهانی،

 

چیخاردی پرده‌دن راز نهانی.

مطلعلی غزلینه شیخی‌دن علاوه، سلطان جم، محمد پاشا، قاسیم پاشا، کمال زاده، عُمری، مسیحی، ذاتی، قوامی، نظمی و . . . نظیره یازمیشلار.

2-  شاه اسماعیل ختایی

ایراندا شیعه مذهبینی رسمی ائده‌ن شاه ختایی، عمومیتله اؤز دیوانیندا‌ نسیمی‌ شعرلریندن تقلید ائدیر:

خـ:وجودوم‌شهرینه‌گیردیم‌بوشهری‌پرضیا گؤردوم،
نـ: وجودوم‌شهرینه‌گیردیم، دولو نور خدا گؤردوم،
نـ: جمالین‌قیبله‌ی ایمان دگیلمی،
خـ: غمیندن گؤزلریم عمّان دگیلمی،

 

ولایت علمینه ایردیم، عجب نور خدا گؤردوم.
من اول نورون تجلی‌سین‌محمدمصطفی گؤردوم.
وجودون مظهر انسان دگیلمی؟
وصالین جان ایچینده جان دگیلمی؟

نسیمی دیوانی‌نین بعضی الیازمالاریندا، شاه ختایی‌نین آشاغیداکی مطلعلی غزللری، اونون آدینا داخیل ائدیلمیشدیر.[3]

دلبرا! عئشقین جهاندا سئوگیلی جاندیر منا،

دلبرا! اول آی یوزون خورشید تاباندیر منا،

گلدی صوراحی مجلیسه، دفع ائیله‌دی نيقاب،

قویموشام یولوندا من جان و دلی، ای دلبر!

بیر پری حئیرانییام، بیلمم مکانی قاندادیر،

خدا عئشقی دورور جیسمیمده جانیم،

من اول صادق قوولام کی جعفری‌یم،

حقیقت بحر ذات اکبر اولدو،

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

 

پرتؤوِ مئهر روخون خورشید تاباندیر منا.

باغچانین ایچینده‌کی سو، آب حئیواندیر منا.

نور ائیله‌دی مجالیسی زرّین پر آفتاب.

تا کی اویخودا گؤره‌رمن سن تکی بیر مه لقا.

کیمسه بیلمز دونیادا نام و نیشانی قاندادیر.

محمد (ص) دیر ولی صیدق ایمانیم.

حقیقت سؤیله‌رم، حق حیدری‌یم.

صیفاتیندان آنین بیر گؤوهر اولدو.

3-  حبیبی

شاه اسماعیل ختایی‌نین ملک الشعراسی اولان حبیبی برگشادی، شیعه مذهب و حروفی مسلک شاعیر ایدی. او، نسیمی‌نین تأثیری آلتیندا شعر یازمیشدیر.

نـ: یوزون بدری جهانین دانه‌سیدیر،
حـ: تاپون کیم جانلارین جانانه‌سیدیر،
نـ: ساقيیا! ماه صیام اولدو تمام،
حـ: فضل‌فیّاض ازل چون ائیله‌دی فئیضینی‌عام،

 

یئر و گؤی، آی‌لا گون پروانه‌سیدیر.
بو عاشیق جان آنین جانا، نه‌سیدیر؟
گل بری، سون ساغرِ می، والسّلام!
ساقیا دور جام جم سون صبحدورور، والسّلام!



[1] / آ. / ، 95.

[2] Şeyhi Divanı, Akçağ yay, Ankara 1990, s. 190.

[3] / ب. / ، ج 1، ص 18.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی