تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسيمی ديوانیندا شعر بيچيملری و ديل- 1
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1-  الیفنامه

الیفبا حرفلری‌نین بیر به بیر شعره سالینیب تفسیر ائدیلمه‌سینه، اليفنامه دئییلیر. بو نوع شعر، عاشیق شعری شاخه‌لریندن بیری ساییلماقدادیر. نسیمی یازدیغی اليفنامه‌لرده، حروفیلیگین حرفلر حاققینداکی دوشونجه‌لرینی راحاتجا تفسیر ائتمیشدیر. او، الیفبا حرفلرینی باشدان سونا و یا سوندان باشا، ترتیب ایله قصیده قالی‍بیندا و هر حرفی بیر بئیتین باشینا سالاراق شرح ائتمیشدیر.

همین شیوه ایندیه قده‌ر عاشیق شعرینده مرسوم اولان شیوه‌لردن ساییلیر. تورکیه‌ده بکتاشیلر و علویلر آراسیندادا بو طرز شعرلر، نسیمی‌نین تأثیری ایله طریقتین دینی- فلسفی دوشونجه‌لرینی بیر آزدا اسرار انگیز بیر هاوا ایله آچیقلاماق مقصدی ایله رایج اولموشدور.[1]

آذربایجان دیوان ادبیاتیندا اليفنامه یازان شاعیرلر چوخ اولموشلار. بو نوع شعرین اوخوجولار طرفیندن داها یاخشی منیمسنمه‌سی اوچون، آشاغیداکی پیغمبر نعتینده اولان اليفنامه‌نی نقل ائديريك:

الیف- آللاهین حبیبیدیر محمد مصطفی،
ت- تشرّف ائیله‌رم‌ اسم شریفین یادیله،
جیم- جمال رویونون بیر ذره‌سیدیر آفتاب،
خ- خلیلی‌دیر خدانین هم رسولو بی‌گومان،
ذال- ذلیل اولماز آنا هر کیم کی ائیله‌ر اتّباع،
زا- زوال یوخ شرعینه آنین الی یوم القیام،
شین- شفاعت تاجینی باشینا گئیدیردی خدا،
ضاد- ضلالت اوزره ائتمز امّتی هئچ اجتماع،
ظا-‌ظهور‌ائتدیکده‌نورو، گئتدی کوفرون ظولمتی،
غین- غارت ائیله‌دی عئشقی بو کؤنلوم شهرینی،
قاف- قدومیله تشرّف ائیله‌دی خلق جهان،
لام- لواء الحمد احسان ائتدی یزدان هم آنا،
نون- نبیلر خاتمیدیر، هم قامونون ابدالی،
هـ- هیدایت بولموشوز آنینلا بیر حق راهینا،
یا- یاراشیر خالیق و مخلوق آنی مدح ائتمگه،

 

ب- بنی‌دور ائتمه‌سین عئشقیندن اول‌شاهین خدا.
ث- ثواب اولور آنی یاد ائده‌نه بی حد، شها!
حا- حیات جاودان بولور اولان عاشیق آنا.
دال- دئدی پیغمبریمدیر اول حبیب با صفا.
را- رسالت تختی‌نین سلطانی، فخر انبیا.
سین- سعادت بولوسار اول شاها ائده‌ن اقتدا.
صاد- صلات ایله سلام اولسون آنا بی‌انقضا.
طا- طاپارلار حققه آنجاق دیله‌ییب وصل و لقا.
عین- عالملره رحمت گلدی اول خَیْرُ الْوَارا.
فا- فراقیله توتوشوب یانارام صبح و مَسا.
کاف- کریمدیر سائلینه بی‌حساب ائیله‌ر عطا.
میم- محبت ائیله‌ین بولور او سلطانا علا.
واو- وجودا گلدی آنین‌چون بو ارض ایله سما.
لام الیف- لا لایزالین دوستودور اول طاوها.
سن ده قدّوسی آنین مدّاحی اولغیل دائیما.

ادبیات تاریخیمیزده اليفنامه‌لر، اوستادنامه کیمی عاشیق شعر قالیبلارینادا سالینمیشدیر.

نسیمی‌نین الیفنامه‌لری‌نین اؤزونه مخصوص حال و هواسی واردیر. او، بورادا یئنه‌ده اؤزونون اوره‌کدن ایناندیغی حروفیلیک اینانجلارینی تفسیر و تبلیغ ائدیر.

2-  قصیده

قصیده کلمه‌سی‌نین آنلامی قصد ائتمک و یؤنلمک دیر. شعرده: معلوم بیر هدف ایله یازیلان اوزون شعر فورماسیدیر. قصیده‌ده بیرینجی بئیتین ایلک مصراعی بوتون بئیتلرین سون مصراعلاری ایله اویاقداش یا هم‌قافیه اولمالیدیر.

قصیده ان آزی 15 بئیت و ان چوخ 99 بئیت اولور.

قصیده‌نین آشاغیداکی مهم نوعلاری واردیر:

1. تحمیدیه. 2. نعت. 3. منقبه. 4. مدحیه. 5. عرفانیه. 6. اجتماعیه. 7. فلسفی. 8. اؤیود وئریجی. 9. سیاسی. 10. انتقادی.

نسیمی‌نین قصیده‌لری عمومیتله 1، 2، 3 و 5 - نجی نوعلاردان ساییلیر. اونون قصیده‌لری ایستر الیازمالار، ایسترسه‌ده چاپ اولموش دیوانلاریندا ایندیه قده‌ر داغینیق حالدا، دیوانین مختلیف یئرلرینده یئرلشدیریلمیشدیر.

بیز بو چاپدا، قصیده‌لری خاص بیر بؤلومه توپلادیق. اونون قصیده‌لری آراسیندا 51، 47، 43، 34، 33، 32، 22 و 21 بئیتلی قصیده‌لر واردیر.

3-  غزل

بو کلمه‌نین معناسی قادینلار ایله عاشیقانه صحبت ائتمک دیر. شعر دونیاسیندا ایسه 6 بئیتدن آز و 15 بئیتدن چوخ اولماماق شرطی ایله یازیلان عئشق و گؤزللیگی ترنّم ائده‌ن شعردیر. غزلده‌ده قافیه‌لر، قصیده‌ده دئدیگیمیز کیمی گلر. بیرینجی بئیته مَطلع، سون بئیته مَقطع دئییلیر. شاعیرین تخلّص آدی مقطعده گلیر. نسیمی‌نین غزللری آذربایجان ادبیات تاریخی‌نین ان لطیف و اویناق غزللری حساب اولونور و بعضاً دانیشیق دیلی قده‌ر ساغلام و طبیعی‌دیر. اونون غزللری عمومیتله عاشیقانه- عارفانه غزللر حساب اولونور. نسیمی دیوانلارینا مینه یاخین غزل سالینمیشدیر. بوز بورادا اونا انتسابی مشکوک اولان غزللری آیری بؤلومه ییغدیق. بيز 401 قطعی و 98 منسوب غزل تقديم ائديريك.

4-  ترجیع‌بند

بندلر ایله قورولان اوزون بیر شعر بیچیمیدیر. هر بند بیر غزل کیمی اولور، بندلری بیر- بیرینه باغلایان «واسیطه‌ بئیت»، هر بندین سونوندا تکرار اولور. عمومیتله شاعیریمیزین چاپ اولموش دیوانلاریندا یئرلشن اوچ گؤزه‌ل ترجیع‌بندی بورایا توپلادیق.

5-  مربع

دؤرد مصراعلی بندلردن تشکیل تاپان و بندلری‌نین دؤردونجو مصراعلاری اویاقداش اولان شعره مربع (= دؤردلوک) دئییلیر. مربع بیچیملی شعرلرین بندلری‌نین ایلک اوچ  مصراعی‌دا اویاقداش اولمالیدیر. نسیمی‌نین حضرت پیغمبرین لا فَتی الا عَلی، لا سَیفَ الا ذوالفَقار حدیثینی تضمین ائتدیگی بیر و «مستفعل مفعولن» وزنينده باشقا مربّعی واردیر.

6-  مستزاد

بو کلمه‌نین آنلامی زیاده‌لنمیش دیر. هر غزلین مصراعینا قیسا بیر مصراع آرتیریلاراق دوزه‌لیر. آرتیریلان قیسا مصراعین آدی زیادهدیر. زیاده گره‌ک قاباقکی مصراعین معناسینی تکمیل ائتسین و حذف اولارسا، اصل مصراعین معناسینا خلل یئتیرمه‌سین و اصل مصراع ایله اویاقداش اولسون. نسیمی آدینا معروف اولان 8 مستزادی بورایا توپلادیق.

7-  مثنوی

بو کلمه‌نین معناسی ایکیلی دیر. هر بئیتین مصراعلاری مستقل قافیه‌لی اولان شعر نوعودور. نسیمی‌نین بورادا ( 3 ) مثنویسینی نشر ائدیریک. بیرینجی مثنوی 51 بئیتدیر و نسیمی دیوانی‌نین بوتون نسخه‌لرینده باشدا گلمیشدیر. بو مثنوینی اونون، قارداشی شاه خندانین جوابیندا یازدیغی روایت اولونور.

8-  ملمّع

بیر مصراعی تورکجه، باشقا مصراعی عربجه و یا فارسجا اولان شعردیر. مولوی رومی‌نین تورکجه- فارسجا و نسیمی‌نین تورکجه- عربجه ملمّعلری واردیر. بیز نسیمی‌دن 7 ملمّع ییغا بیلدیک.

ملمّع عمومیتله غزل بیچیمینده یازیلیر. بئیتلرین بیر مصراعی تورکجه و باشقا مصراعی عربجه و یا فارسجا اولور. بعضاًده مصراعلارین بیر پارچاسی تورکجه و دیگر پارچاسی عربجه و یا فارسجا اولور. بیز نسیمی‌نین 7 ملمّعینی گتیرمیشیک.

9-  تویوق

سید نسیمی، قاضی برهان الدین‌دن سونرا، هجا اؤلچولرینه اهمیت وئره‌ن بیر شاعیردیر. اونون بو اؤلچونون تویوق نوعوندا بیزه چوخلو شعری گلیب چاتمیشدیر.

بیر، ایکی و دؤردونجو مصراعی اویاقلی یا هم‌قافیه اولان و عروض اؤلچوسونون فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن بحرینه مخصوصدور، فارسجا و عربجه‌ده یوخدور. ان چوخ تویوق یازان شاعیر ایسه قاضی برهان الدین‌دیر. اوندان سونرا حجمجه چوخ تویوق یازان، نسیمی ساییلیر. اونون بیر چوخ تویوقلاری مصرّع دیر. بیز بو نشریمیزده نسیمی‌نین 279 قطعی و 134 مشکوک و منسوب تویوغونو تقدیم ائدیریک. نظیره‌لر و مشکوک شعرلر بؤلومونه‌ده اونا منسوب اولان تویوقلاری سالمیشیق. نسیمی‌نین دیوانیندا‌، غزل بؤلوموندن سونرا، ان جاذبه‌لی بؤلوم تویوق بؤلومودور.

10-  باشقا هجا اؤلچولری

یقین ائدیریک کی سید نسیمی‌نین هجا اؤلچولری‌نین باشقا فورمالاریندادا شعرلری اولموشدور. بئله شعرلر اهل حق، بکتاشیلر و باشقا باطينی طریقتلر آراسیندا رایجدیر. اونلار حله‌لیک عموم ادبیات مئیدانینا چیخمامیشدیر.

آشاغیداکی گرایلی همین طائفه‌لر آراسیندا ائشیدیلمیشدیر و نسیمی‌یه منسوبائدیلير:

باخ بو دلبرین اوینونا،

گوناهین آلمیش بوینونا.

سحردن عاشیق قوینونا،

       گیره‌ن دلبرین قولویام.

11-  شعر صنعتی نمونه‌لری

نسیمی‌نین یارادیجیلیغیندا اوستالیقلا و قصداً ایشله‌دیلن بیر چوخ شعر صنعتی نمونه‌لری ایله قارشیلاشماق اولور.  بونلاردان بعضیلرینی آشاغیدا وئریریک:

1. جیناس: سؤیله‌نیشلری و یازیلاری بیر ولاکین معنالاری آیری ایکی کلمه‌نی بیر یئرده گتیرمک صنعتی‌دیر. دیوانین متنینده چوخلو جیناسلارا راست گله‌جکسینیز. میثال اوچون:

دوشدو یئنه دلی کؤنول گؤزلری‌نین خیالینه،

گؤزومدن‌دم به دم آخان‌غمیندن‌سو دگیل، قاندیر،

مئهر روخون تابینه دوشدو کؤنول یا نه‌دیر،

اریدیر فورقت اودو، اوش جیگریم یانا دورور،

توتدو گولزار جهانی ابر گوهربار، بار،

 

*

 

*

 

*

 

*

 

 

بیلمه‌ییرم بو کؤنلومون فیکری نه‌دیر، خیالی نه؟

لبین‌قندیندن،‌ای‌جان!گل‌سوسامیش‌جانیمی قاندیر.

شمعه دوشن نارینا یانسا گره‌ک، یا نه‌دیر؟

گلمه‌دی جانیما وصلین مددی یا نه دورور؟

بار دارد ابر نیسان، یوز شقایق وار، وار.

آشاغیداکی غزل نسیمی‌نین جیناس ایشلتمکده سون درجه مهارتلی اولدوغونو گؤستریر:

نور تجلّی شعله‌سی دوشدو ازلده آلینا،
معجزه‌ی محمدی گؤزلری سئحریدیر آنین،
جهد ائده‌رم کی آلینا کؤنلومو وئرمیه‌م، ولی،
کیمسه اگرچی ایسته‌مز دوشمگه فیتنه‌یه، ولی،
دوشدو نسیمی‌نین باشی زولفو تکی آیاغینا،

 

گؤزلری‌نین بو رنگ ایله یاشی بویاندی آلینا.
رحمت حق بو جادونون امّتینه و آلینا.
هم بیلره‌م کی عاقیبت آلینا کؤنلوم آلینا.
شوکر ائده‌رم کی دوشموشم آلا گؤزونون آلینا.
دوشه‌لی جان گؤزو آنین بدر معمّم آلینا.

2. مراعات نظیر (= تناسب): بیر- بیرلری ایله متناسب و اویغون اولان ان آزی ایکی کلمه‌نی بیر مصراع و یا بیر بئیتده گتیرمک صنعتی‌دیر:

لوح محفوظام، حروفام، ابجدم من، هم هجا،

هم‌منم بلقیس‌دؤوران، انس و جن و وحش و طیر،

هر قاندا کیم شرح ائیله‌رم‌شیرین‌دوداغین‌قندینی،

روخ اوتارسان، پیاده یورو شها،

چرخِ نرّادین نقوصون ترس اوخور گؤزسوز فقیه،

آیین هیلالی اگرچی گونشدن آلیر نور،

هم ختایام هم ختن، هم نافه‌ی تاتارییام،

نوح و داوود و سولئیمان و زکرّیا، شُعیب،

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

*

 

 

هم خلیله کعبه اولدوم هم منم صوم و صلات.

هم سولئیمانام، هم آنین خاتم دؤورانیام.

ای واه اوشر طوطی گیبی اول لعل شکّر قندینه.

فیل و فرزین ایله سوره‌سن آت.

کعبتئینی گؤر کیم آتار حقّه‌بازین تاسینا!

بو آیی گؤر کی گونش نور آلیر هیلالیندان.

چین‌و ماچین و موغول چین،هم‌گؤزه‌ل فغفورویام.

موسی‌مست و عیسی‌مست و احمد مختار مست.

3. ایهام: ایکی یادا ایکیدن آرتیق آنلامی اولان بیر کلمه‌نی بیر مصراع و یا بیر بئیتده گتیریب، یاخین آنلامینی دئییب، اوزاق آنلامینی قصد ائتمک صنعتی دیر.

لعلینده جام خمر مصفّا دگیلمیدیر،

وعده‌یی‌قوی‌،ای‌کؤنول!گل‌خوش‌گؤره‌لیم‌ بو دمی،

قاشین مدبّری نئجه چکمیش بو قووسو کیم،

مُعنبر سونبولون شاها گول سیرابا پرچیندیر،

زمانه تاسینا عاشیق وجودو کعبتین اولدو،

بو بحره دالالیدان نسیمی،

گر سنی گؤرسه ایدی دوشده پری،

 

*

 

*

 

*

 

*

 

 

*

 

*

خالین سیاهی حبّه‌ی سئودا دگیلمیدیر؟

دون‌کی‌کئچدی‌دانلاغایت‌بس‌بودم‌خوش‌دمدورور.

یاسین یازمایا بو شکیل ایله مین دبیر.

معاذ الله خطا قیلدیم نه پَرچین، نافه‌ی چیندیر!

آپاردی‌عقلیمی‌مندن، بو حوسنِ عئشق تاسیندان !

ترک ائیله‌دی اول زر ایله سیمی.

اودا سالاردی اوتوز ایکی پری.

4. تضاد (= طباق): ایکی دوشونجه، دویغو و خیال آراسیندا بیر- بیرینه ضدّ اولان کیفیتی گؤسترمک صنعتی‌دیر:

گئجه- گوندوز، ظلمت و نور جلال ایله جمال،
اوَّل- آخیر، ظاهیر و باطین حقیقت حالینی،

قارا زولفونو رخ ‌اوزره ‌گؤره‌لی گؤزوم نیگارین،

گرچی گؤزدن گئتدیگین آدی فراق اولدو، ولی،

زولفون قارانقوسوندان یوزون نورو گؤروندو،

گتیر، گتیر، گتیر اول کاسه‌ی روان‌پرور،

 

 

*

 

*

 

*

 

*

 

 

قهر و لوطفون عاشیقه کوفر ایله ایمان گؤستریر.
صورت و معنا منادیر، جیسم و در جان گؤستریر.

دون ایله گونوم همیشه، قامو شام ایله سحردیر.

هر جهتدن باخارام وصلین وصالی منده‌دیر.

هر قاندا شام اولورسا، آردینجا صبحدمدیر.

گؤتور، گؤتور، گؤتور اول چنگی کیم نوا گؤستر.

5. عکس (= طرد و عکس): بیر مصراعین آنلاملی ایکی پارچاسیندان بیرینی اؤنجه، ایکینجینی سونرا گتیرمک صنعتی‌دیر:

نوشین لبی‌نین لعلی، لعلی لبی‌نین نوشین،
هر کیم یوزونو گؤرمز، گؤرمز یوزونو هر کیم،

 

شیرین سئوه‌ر‌م جاندان، جاندان سئوه‌رم شیرین.
چندین‌چکر اول‌هیجران،هیجران‌چکر اول‌چندین.

6. حُسن تعلیل: هر هانسی بیر واقعه‌نی گؤزه‌ل و خیالی بیر سبب و علّته باغلاماق صنعتی‌دیر:

بوگون نسیمی‌یه گؤرکیم قاپیندا مسکیندیر،

دون-گون‌فراقیندان‌گؤزوم یاشین‌تؤکر،قان‌آخیدار،

بنزه‌تمز آنین یوزونو آیا نسیمی سور نه‌دن،
کیپریک اوخیله یارالی قیلدی گؤزون نسیمی‌یی،
قد و یوزون حکایتین، ائشیده‌لیدن، ای صنم!

 

زکات حوسنونو وئرگیل کی بو گدایا دوشر.

لعلین غمیندن دم به دم یاقوت و مرجان آخیدار.

شول‌معنیدن‌هرکیم‌یوزون‌گؤرموشدور،آیا‌طعن‌ائده‌ر.
آنین‌اوچون‌گؤزوندن‌اوش، لحظه‌به‌لحظه‌قان‌گئده‌ر.

سرو گلیر خیالیما، چهره‌دن ارغوان گئده‌ر.

7. تکریر: مضمونون تأثیرینی گوجلندیرمک اوچون، مصراع و یا بئیتین سوندا بیر و یا نئچه کلمهسينی تکرار ائتمک صنعتی‌دیر. آشاغیداکی مطلعلی غزلین بوتون بئیتلرینده، بو صنعت ایشلنمیشدیر:

یوز‍ن برگ گ‍ولِ تردیر، گولِ تر،

 

بویون سرو و صنوبر دیر، صنوبر. . .

8. نیدا: شعرده نیدا علامتلری ایشله‌ده‌رک، احساس و هیجانی بیلدیرمک صنعتی‌دیر. آشاغیداکی مطلعلی غزلده باشدان سونا قده‌ر بو صنعت ایشلنمیشدیر:

مرحبا!خوش‌گلدین، ای‌روح و روانیم! مرحبا!

 

ای شکرلب! یار شیرین لامکانیم، مرحبا!

9. مصرّع تویوق: هر دؤرد مصراعی قافیه‌لی اولان تویوقدور. سید نسیمی‌نین تویوقلاری آراسیندا بیر نئچه مصرّع تویوق واردیر. او جومله‌دن عالمی یوزون گولوستان ائیله‌میش و دالمیشام شول بحره کیم پایانی یوخ مطلعلی تویوقلار.

10. شاه بیت (= بیت برجسته): اسکی بدیع کیتابلاریندا گؤزه‌ل و خاص اولان بئیتلره، «بیت برجسته» دئییلمیشدیر. نسیمی‌نین غزللرینده بیر چوخ بیت برجسته تاپماق اولار:

گل، گل بری کی صوم و صلاتین قضاسیی وار،

 

سنسیز کئچن زمان حیاتین قضاسی یوخ.



[1] یاوز آق پینار. آذری ادبیاتی آراشدیرمالاری، درگاه یایینلاری، استانبول، 1994، ص 462.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی