تبلیغات اینترنتیclose
سید عماد الدین نسيمی‌‌نين ادبی يارادیجیلیغی
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

سید نسیمی‌نین ادبی یارادیجیلیغینی ایکی دؤوره‌یه بؤلمک اولار:

1-  ایلک دؤوره

اونون 25- 26 یاشلارینا قده‌ر، یعنی فضل الله نعیمی ایله تانیش اولماسی و اونون طریقت و مسلکینی قبول ائتمه‌سینه قده‌رکی دؤوره‌نی یارادیجیلیغی‌نین ایلک دؤوره‌سی آدلاندیریریق. بو دؤوره‌ده کی شعرلرینده، او خواجه احمد یسوی (اؤلوم 562 هـ.) و جلال الدین رومی (اؤلوم 604 هـ.) تأثیرینده نصیحت آمیز، تعلیمی و حکمتلی شعرلر و اون دؤرد معصوم - علیهم السلام- اوچون منقیبه‌لر یازیردی.

سؤز یوخ کی او بو دؤوره‌ده، شاعیرلیگینی سیناماغا باشلایان بیر اعتقادلی و ساوادلی گنج کیمی ظهور ائدیر. بوتون شیعیه‌لر، منقیبه‌لر، نصیحت وئریجی غزللر و قصیده‌لر، حکمتلی تویوقلار و مثنویلرینی، بو دؤوره‌یه عائد ائتمک اولار.

بئله شعرلرده، عرفان آخیجیلیغی یوخدور و شعر دیلی قورودور. شاعیرده جوشغون اوره‌ک اولسادا، جوشغون دیل یوخدور. شاعیر حله درین معنالاری لای بالایلی دیل ایله بیان ائتمگه ال تاپا بیلمه‌میشدیر. بو دؤوره‌ده شاعیرین ثابت تخلّصوده یوخدور، او گاه سید، گاه حسینی و گاه سید نسیمی و بعضاً ده هاشمی تخلص ائدیر.

تورکجه دیوانیندا‌ بو دؤوره‌یه عائد اولان شعرلرینی یوز قطعه‌یه یاخین مختلیف قالیبلی شعرلر تثبیت ائتمک اولار.

بو دؤوره‌یه عائد شعرلرینه عمومیتله نصیحت وئرمه روحو حاکیمدیر:

دیو رجیمه ‌ای‌کؤنول! قیلما داهی متابعت،

تانری‌سؤزون‌ائشیدیجک‌صیدق ایله قیل ملازمت.

یاخشیلیق ائیله‌سن، سنا یاخشیلیق ائیلیه خدا،

عاقیبت اصلینه قیلیر خئیره شره مراجعت.

* * *

کؤنول وئرمه جهانا، بی‌وفا دیر،

کؤنول وئرمک آنا عئین خطا دیر.

بونا جان و دل ایله آنلاو باخ،

فنا دیر بو فنا، سانما بقا دیر.

بقاسی وار ایمیش اولسا جهانین،

قالایدی باقی اوش اول مصطفا دیر.

جهانین چون بقاسی یوخ نسیمی،

آنی قویوب حقه دؤنمک روا دیر.

هابئله همین دؤوره‌یه عائد اولان اون دؤرد معصوم علیهم السلامین منقیبه‌لری، اونون دیوانی‌نین مختلیف یئرلرینه سالینمیشدیر کی بیز هامیسینی، شیعیه‌لر بؤلومونه توپلادیق.

2-  ایکینجی دؤوره

بو دؤره اونون اولغونلوق چاغلاریدیر. ایگیرمی بئش یاشیندان اعدام اولونماسینا قده‌رکی اون ایللیک دؤره‌دیر. بو دؤره‌ده او، فضل الله نعیمی ایله یاخیندان و حضوری اولاراق تانیش اولور. گرچی نعیمی‌نی قاباقجادان‌دا تانییردی و حتی گاهدان اونون آدینی اؤزونه تخلص کیمی سئچیردی ولاکین یاخیندان تانیش اولدوقدان سونرا، دوشونجه دونیاسی تمامیله دگیشیر و اوزونه عرفانی مسلک سئچیر و حروفیلر جرگه‌سینه داخیل اولور.

سید نسیمی فضل الله تبریزی ایله تانیش اولماقدان قاباق‌دا، حقیقی، عشقی و دوغرویولو آختاران بیر شاعیر ایدی. مولانا جلال الدین رومی و حافظ شیرازی‌نین تأثیری آلتیندا یاریم عرفانی شعرلر یازیردی.

ولاکین حروفیلر جرگه‌سینه گیردیکدن سونرا، تام شؤوق و هیجانلار ایچینده عرفانی عئشق ایله دولو شعرلر یازماغا باشلاییر.

بو دؤورده‌‌کی شعرلری‌نین بعضی مضمونلاری حاققیندا آشاغیدا دانیشیریق:

1- 2-  قرآنی رمزلر

سید نسیمی اؤز شعرلرینده قرآنی رمزلری آچما یولونو ایضاح ائتمک اوچون بیر پارا گؤروشلره دایانیر. میثال ایچون دئمه‌لییک کی اونون نظرینده 4 عنصر (سو، اود، تورپاق و یئل)، 7 خط (2 قاش، 2 کیپریک، بیر ساچ) بیری- بیرینه ضرب ائدیله‌رک قرآن کریمین اسرارینی حل ائتمه آچاری اولور.

بیر و یا بیر نئچه حرفدن مئیدانا گلن الم، یس، طه، الر کیمی آیه‌لری، حروفیلر محاکمات و مقطعات آدلاندیریرلار. نسیمی بو آیه‌لردن اؤز شعرلرینده بول- بول استفاده ائتمیشدیر و اوندان علاوه داها چوخ استفاده ائتدیگی آیه‌لری بئله سیرالاماق اولار:

1. کُن فَیَکُون (یس/ 82): یس سوره‌سینده گلن بو آیه‌نی نسیمی وارلیغین اساس سببی حساب ائدیر:

کاف ایله نون ازلده چون علّتیمیزدیر، ای بشر!

 

جؤوهر لامکان بیزیک، کیم بیله شر حدودوموز.

2. اَلَستُ بِرَبِّکُم (اعراف/ 172): نسیمی بو آیه‌دن ده چوخ استفاده ائتمیشدیر:

سیرر الست ربّکم چون کی گؤتوردو پردهیی،

لعلین مئیی الست ایدی جام اولمادان هنوز،

 

*

زاهیده آسسی ائیلهمز خیرقهی پاره- پارهسی.

خاص ایدی صؤحبتین داها عام اولمادان هنوز.

 بو آیه‌یه گؤره، تانری روحلارین یارادیلماسیندان سونرا اونلاردن سوروشموشدورکی آیا من سیزین ربّینیزه‌م؟ روحلاردان بیر قیسمی بلی و بیر قیسمی ایسه نعم دئمیشلر. بلی دئینلر دوغرو یولا گئده‌نلر حساب اولورلار.

3. لَیلَةُ الاَسْری (اسری/ 1): حضرت پیغمبرین معراجینا اشارت ائده‌ن بو آیه‌دن‌ده، نسیمی دفعه‌لر استفاده ائتمیشدیر و آللاهین اؤزو بنده‌سینی گئجه مسجید اقصایا آپارماسیندان دانیشمیشدیر. 

ای جمالین سیرر سُبْحانَ الَذّی اَسْری ایمیش،

 

عَبدُهُ لَیلاً تاپوندو، مَسجِدُ الاَقْصی ایمیش.

4. قابَ قَوسَیْن (نجم/ 9): حروفی آنلاییشیندا، ایکی حرف اولان قوسین ایکی قاشا اشاره ائدیر و نسیمی اوخوجونو بو حرفلری گؤرمگه و اوخوماغا چاغیریر:

گل سَوادُ الوَجْه ـی گؤر کیم فقر مطلقدیر آدی،

تا سَقهُم شربتیندن ایچدی بو خسته کؤنول،

 

*

روشن آنلا کعبه قَوْسَیْن ایله اَوْ اَدْنی میزی.

سیرر اَوْ اَدْنی یی بولدو، قاینادی خومخانهسی.

5. عرش و اِستوی و الرّحمن (طه/ 5): نسیمی بو آیه‌دن‌ده چوخ استفاده ائدیر. حروفی اینانجینا گؤره، انسان اوزونده 28 حرف اوخونور، اونا گؤره آدمین اوزونه الرَّحْمن عَلَی العَرْشِ اسْتِوی آدی وئریر:

زولف و روخساریندیر الرَّحْمن‌عَلَی‌العَرشْ ‌اِسْتِوی،

اِسْتِوی سیررینا یول بولدو یوزوندن تا آنا،

 

*

کعبهنین محرابی قاشین، فیتنهی عئینین حطیب.

جبرئیلچکدیبوراقی،میندی گئتدی چون عقاب.

بورون استوا خطی کیمی اوزو ایکیه بؤلور و نسیمی دفعه‌لر بونا اشاره ائدیر.

6. اَحسَنِ التَّقْویم (تین/ 4): بو آیه، وحدت وجود اینانجینا اینانانلار ایچون بیر نقلی دلیل ساییلیر. وارلیق بیرلیگی اینانجینا گؤره، کائنات، مطلق وارلیغین ظهورودور. بوتون عالم، مطلق وارلیغین علمیندن ظهور ائتمیش، گؤیلر، عنصرلر، جانلیلار، جانسیزلار و س. یارانمیش و تاپیلمیشدیر. اونلارین ایچینده ایسه انسان ان سون و ان کامیل مخلوقدور و تانری‌نین تجلی یئریدیر:

 

چون کی یوزون اَحْسَنِ التَّقْویم ایمیش،

منکر اولما بو سؤزه واریب کلام اللاهدا گؤر،

 

*

 

 

 

سنده ظهور ائیلهدی سبحانیمیز.

اَحْسَنِ التَّقْویم ایله گؤستردی انسان صورتین.

نسیمی دئییر کی زاهید بیر منجم کیمیدیر و بو سؤزون ایچ آنلامینی باشا دوشمز:

منجّم زاهید آنلاماز کی سنسن اَحْسَنِ التَّقْویم،
 

 

ازلدن تا ابد اولدو عیان حوسنون کیتابیندان.

2- 2-  حروفی رمزلر

1. اوتوز ایکی و ایگیرمی سگکیز

حروفیلیک اینانجینا گؤره، انسانین اوزونده‌کی 7 حرفی مختلیف یوللار ایله 28، 29 و گاهدا 32 اولاراق اله گتیرمک اولار. بو 7 حرف (ایکی قاش، دؤرد کیپریک، بیر ساچ یعنی سواد اعظم)دیر.

4 عنصر یعنی سو، هاوا، تورپاق و اود ایله ضرب اولاندا 28 عددی اله گله‌ر. لام الیف ایسه گاه بیر حرف حساب اولور و گاهدا پ، چ، ژ، گ حرفلری‌نین جانشینی‌دیر. بو 4 حرف 28 ایله جمع اولاندا 32 اله گلیر.

نسیمی‌ده شعرلرینده یئر به یئر 28 و 32 عددلرینی انسان اوزونده گؤرمک ایسته‌ییر:

آیت سَبعُ المَثانی دیر یوزون،

بیستوهشتوسیودودان دیشقاری بیرنسنهیوخ،

بیست و هشت و سی و دو دور سئیریمیز،

 

*

 

*

اوتوز ایکینین نیشانی دیر یوزون.

بو کلام ایچینده خئیلی قیل و قالی گؤرموشم.

فضل حق اولدو بو یولدا پیریمیز.

باشقا شاعیرلرده اوزو، قاشی، کیپریگی، دوداغی و سائره‌نی گونشه، کیتابا، مصحفه، یایا، اوخا و سائره‌یه بنزه‌دیرلر. اونلارین بنزه‌تمه‌لری بیر بدیعی تصویر یاراتما و گؤزه‌للیک حئیرانی اولمالاری اوچوندور. ولاکین نسیمی‌نین هئچ بئله بیر نیّتی یوخدور، بلکه حروفیه تعلیماتی اساسیندا آئینی بیر عیباره‌لر ایشلتمک اوچون بو تشبیه‌لردن استفاده ائدیر. او، زولف و روخساری، الرَّحْمن عَلَی العَرْش اِسْتِوییا بنزه‌تدیکده، بیر حروفی اینانجینا دایانیر و اصلینده آیه‌نی تأویل ائتمگه چالیشیر.

2. عئشق

نسیمی عئشق ایله یاشایان و عئشقی تبلیغ ائده‌ن بیر حروفی‌دیر. بو عئشقی ایسه، داشا- تورپاغا یوخ، انسانا ساری یؤنلدیر:

گرچه آساندیر دئر، ای جان! عئشقینی هر بیخبر،
عئشق
ایلهجانیوخدور اولبیمعرفت حئیواندا کیم،

 

کیمکیشولسئودایادوشدو،بیلدیکیمآسان دگیل.
صورتین نقشینه دائیم واله و حیئران دگیل.

شاعیرین نظرینده عئشق تامام اولماسی اوچون صیدق و دوغرولوق لازیمدیر و عاشیق بو یولدا جان و جاهانیندان کئچمه‌لیدیر:

گرعاشیقایسن،صیدق ایله شول دلبر اوچون گل،

 

جان ایله جاهان اورتایا قوی، ترکِ سر ائیله.

 

3. تانری تجلّی‌گاهی

گؤزلر، قاشلار، کیپریکلر، یاناقلار، دوداقلار، آغیز، چنه، چنه چوخورو، غبغب، اوزده‌کی خطلر، آلین و عمومیتله اوز، جمال و جمال‌اللاها دلالت ائدیر.

حروفی اینانجینا گؤره انسان، احسن تقویم و احسن صورت اوز‌ره یاراندیغینا گؤره، مظهر الله ساییلیر. ائله بونا گؤره‌ده نسیمی، انسان اوزونو، تانری تجلّی‌گاهی حساب ائدیر.

حروفیلیک دئییر کی اگر اوزده یاتان 28 حرفین اسرارینی کشف ائتمک اولسا، اوندا تانری و یارادیلیش اسراری‌دا کشف اولونا بیله‌ر. معشوقه‌نین بوی- بوخونو، بئلی، الی، قولو، آیاغی، یئریشی ‌وس. هامیسی وحدت وجود گؤروشو ایله ایضاح ائدیلیر.

4. جسدلنمه و دون با دون

نسیمی‌نین تجسّد و جسدلنمگه اینانجی دفعه‌لر شعرلرینده بیان ائدیلمیشدیر. او، حققین تجلّی‌سینی گؤردوگو انسانی بئله وصف ائدیر:

صبا زولفون نسیمیندن جاهانیجومله جان ائتدی،
بویوندور سدره و طوبا، اوزوندور
جَنَّتُ المَأوا،

 

دمیندنگؤر صبا زولفونکی نهجانلار روان ائتدی.
خط و خالین کلام اولدو، بو اسرار
ی بیان ائتدی.

او، روحون دولانماسینی حکمت آمیز بیر بیان ایله بئله وصف ائدیر:

چون خاکدان ائدهر سفر، معدن نبات اولور شجر،

چونطعمهیحئیواناولور،اولدا کیانس و جان اولور،

 

*

رؤوشن گؤرور اهلنظر، اول طعمهی حئیوان گلیر.

انسانا واصیل اولماغا بیدست و پا، پرّان اولور.

بو بئیتلر مولوی رومی‌نین آشاغیدا کی بئیتلرینی یادا سالیر:

از جمادی مردم و نامی شدم،
مردم از حیوانی و آدم شدم،
حمله
ی دیگر بمیرم از بشر،
وز ملَک هم بایدم جَستن ز نو،

 

وز نما مردم به حیوان سر زدم.
پس
چه ترسم کی ز مردن کم شدم؟
تا بر آرم از ملایک بال و پر.
کُلُّ شَیءٍ هالِک اِلا وَجْهَهُ.

و یا:

گؤر کیم وجود عالمی بعد از فنا نشأت وئریب،
اولجانکیصافیدیلاولوبکئچدیجهاندان‌ای‌صنم!

 

هر عضو بیر دورلو گیاه اولوب قامو یکسان گلیر.
بالله
کیاولهر دم به دمهمچونگولِخندان اولور.

نسیمی تورک- شامان اینانجی اساسیندا اولان روحون دولانماسینی و آدامین بؤیوک روحلارا دون (= جسد) اولمایا لاییق اولماسی مسأله‌سینی، حکیمانه بیر دئییش ایله اینجه‌له‌ییر:

جؤوهر فرد آدمین کانیندادیر،
گرچی شئیطان آدمین قاتیندادیر،

 

کُنْتُ کَنْزاً[1] آدمین شأنیندادیر.
سرّ اسما آدمین جانیندادیر.

5. فنا فی الله

او، حقیقی عاشیق اولدوغو و حققه اؤزونو فدا ائتدیگی اوچون، محشردن و جهنم‌دن قورخمور، چون کی وصالا و فنایا چاتمیشدیر:

نسیمی چون وصالیندان ایریشدی جنت و حورا،

 

نه محشردن حساب ائیلهر، نه تامونون عذابیندان.

6. زاهید

زاهید، بوتون عرفانی ادبیاتدا اولدوغو کیمی، نسیمی‌نین دیلینده‌ده کوت بئیین و دایاز دوشونجه‌لی اولاراق وصف ائدیلیر:

فیردوسا منی دعوت ائدهن زاهیده سؤیله،

نقل و روایت ایله، زاهید اوزالدیر سؤزو،

عاشیق صادق دوزاغین قوشو ای زاهید! دگیل،
زاهیدین هیچ اولدو زؤهدو، هیچ کئچدی طاعتی،

 

*

 

*

 

اول تیکانا گؤز تیکمهکی گولزاریمی بولدوم.

بونجا نه سؤیلهر اگر دوغرو مقالی بیلیر!

دامه دوزمه تسبیحی، سجادهیی دام ائیلمه!
باشلادی یاسینه ایندی، کیمسه گلمز یاسینا.

7. مبارزه و ساواش

نسیمی مبارزه‌لر مئیدانی‌‌نین بیر قهرمان شاعیریدیر. او ساواشدان قورخمایان و ساواش مئیدانلارینا ایگید ار کیمی گیره‌ن بیر قهرماندیر:

عئشق ایله مئیدانا مؤحکم ار گرهکدیر کیم گیره،

 

هر هونرسیز هیمّتی یوخون یئری مئیدان دگیل.

3- 2-  نسیمی و موسیقی

نسیمی یئددی بئیتلیک بیر غزلینی تام موسیقی اصطلاحلارینی ایشلتمک اوچون قوشموشدور:

حسرت یاشی هر لحظه قیلیر بنزیمیزی ساز،

 

بو پردهده بیر یار بیزه اولمادی دمساز.

مطلعلی بو غزلده: ساز، پرده، چارگاه، زنگوله، سه‌گاه، حیجاز، صیفاهان، نای، عراق، رهاوی، حصار، مبرقع، مخالیف، سوز و شؤوق سؤزلرینی ایشلتمیشدیر. اونون شعرلری گؤستریرکی موسیقی هاوالاری ایله تانیش ایدی و اؤزوده طنبور چالاردی.

4- 2-  حروفیلیگین صوفیلیک ایله فرقی

بیزیم تصوف شعریمیزده، معشوق، یار، دلدار و بو کیمی کلمه‌لر سمبولیک اولاراق تانری حاققیندا ایشه آپاریلیبدیر. معشوقه‌نین اوزو، دوداغی و اعضاسینی‌دا وصف ائده‌نده، مئی و شرابدان دانیشاندا، یئنه‌ده صوفی شاعیرلر، مجازی معنالاردا ایشلتمیشلر. ولاکین نسیمی ایله صوفی شاعیرلرین فرقی بوراسیندادیر کی، نسیمی یالنیز حروفیلیک ایناجلارینی اؤیرتمک اوچون و وحدت وجود اساسلارینی محکم‌لندیرمک اوچون، بو کلمه‌لردن استفاده ائدیر. داها دوغروسو، او بیر مکتب چرچیوه‌سینده، قرآنا اساسلانیر و قرآنین آیه‌لریندن چیخاراجاغی آنلاییشلار اوچون بو کلمه‌لردن استفاده ائدیر.

 


 

[1] کُنْتُ کَنزاً مَخفیّاً فَاَحْبَبْتُ اَن اُعْرَف.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی