تبلیغات اینترنتیclose
سيد عمادالدين نسيمی‌نين ياشاییشی- 1
سید عمادالدین نسیمی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار سید عمادالدین نسیمی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

تصویر و پرتره سید عماد الدین نسیمی به قلم ناصر بخشی تبریزی

پرتره سید عماد الدین نسیمی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

گؤروندوگو کیمی، اسکی قایناقلاردا نسیمی تبریزی حاققیندا یازیلانلار، اونون حیاتی حاققیندا بیر شئی بیزه وئرمیرلر. ادبیات تاریخلری‌ده همین معلوماتی آلیب تکرار ائدیرلر. اونون دیوانی‌نین الیازمالاری و ایندیه قده‌ر چاپ اولموش معتبر و غیر معتبر دیوانلاری‌دا باشدان آیاغا یانلیشلیقلار ایله دولودور. بیز بو قایناقلاردان یارارلاناراق، اونون حیات و یاشاییش منظره‌سینی ترسیم ائتمگه چالیشیریق.

1-  دوغولدوغو یئر

عسقلانی[1]، سخاوی و ابن عماد الحنبلی اونو تبریزلی ساییرلار، ریاض العارفین اثری‌نین یازاری رضا قلی‌خان هدایت ایسه، اونو شیرازلی حساب ائدیر، فارسنامه‌ی ناصری‌ ده اونو شیرازلی ساییر، عاشیق چلبی اؤز تذکره‌سینده، اونو باغدادین نسیم ناحیه‌سیندن بیلیر. باکی عالیملری او جومله‌دن مرحوم میرزا آقا قلی‌زاده، شاماخی‌دا یئرلشن نسیمی‌نین یگانه قارداشی شاه خندانین مزارلیغینادا اشاره ائده‌رک، شاماخی‌نی اونون دوغولدوغو یئر حساب ائدیر و دوغوم تاریخینی‌ده 70/ 1369 م. ایلی اولاراق تثبیت ائدیر. [2]

بیز، ان قدیم قایناقلاری داهادا اعتبارلی سایساق، عماد الدین نسیمی‌نی تبریزلی بیلمه‌لییک. هر حالدا هارالی اولور اولسون، سؤز یوخ کی او، آذربایجان شعر تاریخی سماسیندا ان پارلاق گونش کیمی پارلاماقدادیر. سلمان ممتاز دئمیشکن:« سگیزینجی عصر هیجری‌نین سون یاریسیندا دوغدوغو یورد اولان آذربایجاندا ساکین ایدی».[3]

بعضی تذکره‌لرین اونون باغدادلی، یا شیرازلی و یا آمِدلی اولدوغونو ادعا ائتمیشلرسه‌ده، بو ادعالار تمامیله رد اولموشدور. نسیمی شیرازی نین باشقا بیر شاعیر اولماسی، باغداد یانیندا نسیم آدلی یئر و یا کندین اولماماسی و نسیمی‌نین آمِد شهرینه هئچ گئتمه‌مه‌سی بو ادعالارین ردّی اوچون یازیلان دلیللردندیر.

2-  آدی

نسیمی‌نین آدی علی دیر. او، اؤزو فارسجا دیوانیندا دفعه‌لر آدینی، تخلص کیمی گتیریر:[4]

علی‌محبوب ذات حق از آن آمد که چون نقطه،

پیش وجهت هالک آمد جمله‌ی اشیا، علی!

بیا بشنو علی، اسرار معنی،

 

*

 

*

 

همیشه بود تا باشد ز جود فضل حق با بیست.

شاد زی زان روی خرم گو: بمیر از غم رقیب!

ز عشق یار، وز وصل حبیبم.

بو آدی اونون چاغداشی اولان ابوذر احمد بن برهان‌الدین حلبی (اؤلوم 884 هـ .) ده ذکر ائدیر.[5] فضل الله نعیمی‌نین وصیت نامه و هابئله حروفیلیک قایناقلاریندان ساییلان عرش‌نامه ده سید علی آدلانیر.[6]

3-  آتاسی‌نین آدی

نسیمی‌نین آتاسی‌نین آدی، فضل الله نعیمی‌نین وصیت‌نامه‌سینده گلمیشدیر. او یازیر:« اگر مصلحت داند، فرزند کوچک را [به] سید علی بن سید محمد بدهد. علی محرم است، او را با خود ببرند. سید علی باید که در خدمت تقصیر نکند».[7] بئله‌لیکله، اگر سید علی‌دن منظور، سید علی عماد الدین نسیمی اولسا، اونون آتاسی‌نین آدی‌نین سید محمد اولدوغو آیدینلاشیر.

4-  لقبی

اوچ  اسکی قایناقدا اونون لقبی‌نین نسیم الدین و اؤزونون‌ده تبریزلی اولماسی ذکر اولونور. بو اوچ  اسکی قایناقلاری یازانلار ابن حجر عسقلانی[8] (اؤلوم 852 هـ.)، شمس الدین محمد سخاوی[9] (اؤلوم 902) و ابن عماد الحنبلی[10] (اؤلوم 1089) دیرلر.

اونون لقبینی عمادالدین ذکر ائده‌ن ایلک قایناق یازاری، سندلر بؤلومونده گؤردوگوموز کیمی مجالس العشاق صاحیبی‌دیر. سونرا گلن قایناقلاردادا لقبی عماد الدین یازیلمیشدیر. فارسجا دیوانی‌نین بیر الیازماسیندا ايسه آشاغیداکی بئیت گلیبدیر:

روزی اگر به کوی مرادی رسی عماد!

 

آنجا مقام توست، گذر کن که منزل است.

حدس وورماق اولار کی سید علی نسیم الدین تبریزی، اؤزونه نسیمی تخلّصو سئچدیکدن سونرا، اؤزونو سید علی عماد الدین نسیمی آدلاندیرمیش و حروفیلر آراسیندادا بئله مشهور اولموشدور.

5-  کُنیه‌سی

نسیمی‌نین کنیه‌سی‌ده آیدیندیر. بعضی الیازمالاردا اونو، عماد الدین ابوالفضل سید نسیمی ذکر ائتمیشلر. میثال اوچون فارسجا دیوانی‌نین ان اسکی الیازمالاری‌نین بیرینده بئله بیر باشلیق واردیر:

« دیوان فارسی حضرت سلطان العارفین و برهان المحققین و مالک طه و یس، ابوالفضل امیر سید نسیمی - قَدَّسَ الله سَرُّهُ العَزیز-».[11]

اؤزو ایسه فارسجا غزللری‌نین بیرینده دئییر:

حرف ما ابجد عشق است چه داند نحوی،
چون نسیمی به یقین از کرم فضل رسید،

 

منطق الطیر ابوالفضل، زبان دگر است.
کی خورد غصه که هر دم به مکان دگر است؟

6-  امیرلیگی

حروفیلر فضل الله نعیمی تبریزی‌یه شاه فضل عنوانی وئرمیشدیرلر. اونا گؤره‌ده اونون خلیفه‌لرینه معنوی امیرلیک قائل اولموشلار. سید عمادالدین نسیمی ایسه شاه فضلین ایلک خلیفه‌سی ایدی. بونا گؤره، حروفیلر و سونرا باشقا باطینی فیرقه‌لر اونو امیر خیطاب ائتمیشلر. بو عنوان، حروفیلرین کیتابلاری، او جومله‌دن استوانامه و عرش‌نامه ده گلمیشدیر. بعضی تذکره‌لر، او جومله‌دن مجالس العشّاق تذکره‌سی‌ده همین عنوانی گتیرمیشدیر.

7-  مذهبی

نسیمی‌نین اثنی‌عشری شیعه اولماسیندا هئچ شک و شبهه یوخدور. تورکجه و فارسجا دیوانلاری باشدان آیاغا اون ایکی امام و اون دؤرد معصومون مدحینده‌دیر. اونون دینی اسلام، مذهبی شیعه، مسلکی ایسه حروفیلیک ایدی:

ايچديم بو كوثر باده‌سين،بولدوم ولايتنی نیشان،

 

توتدوم ولايت جاده‌سين، اثنی‌عشر اولدو عيان.

 

8-  تخلص و شعر آدی

نسیمی، تویوقلاری‌نین بیرینده دئییر:

آدیمی حقدن نسیمی یازارام،
هم هیدایت ائیله‌رم، هم آزارام،

 

 

بیل بو معنیدن، نه سیمم، نه زرم.
هم بوتو اوشادیجی، هم آزرم!

و لاکین جوانلیغیندا سید و هاشمی تخلص ائده‌رمیش. حسینی و فضل الله نعیمی‌‌نین مریدی اولدوقدان سونرا نسیمی تخلص ائدیر. اونون حسینی تخلصونون سببی بیر طرفدن امام حسین علیه السّلاما اولان عئشقی و باشقا طرفدن حسین بن منصور حلاجا اولان ارادتی اولمالیدیر. دیوانیندا‌ دفعه‌لر امام حسین علیه السّلامین مظلومیت و شهادتیندن سؤز ائدیر و یوزدن زیاده انا الحق سؤزو و معناسینی گتیریر.

9-  سیدلیگی

عمادالدین نسیمی‌نین سیدلیگی‌نین صحیح النّسب و عالی درجه‌لی اولماسینا هم لطیفی[12]و هم رضا قلی‌خان هدایت[13] تأکید و اصرار ائتمیشلر. گؤروندوگو کیمی وصیت نامه و عرش‌نامه‌ده‌ده اونون سیدلیگی تأیید اولونور. بوتون قایناقلاردا دا آدی‌نین اوّلینده سید کلمه‌سی گلیر، اؤزوده گنجلیگینده سید تخلص ائدیرمیش. کیمسه‌ده ایندیه قده‌ر بو ادعایا معارض چیخمامیشدیر.

10-  سویو

نسیمی‌نین سویونو تدقیق ائده‌نلر، اونون آشاغیداکی بئیتینه استناد ائدیرلر:

عرب نوطقو توتولموشدور دیلیندن،

 

سنی کیمدیر دئین کیم تورکمانسان؟

بورادا او، اؤزونو عرب دیلینه، عربلرین اؤزلریندن داها درین مسلط اولان بیر تورکمان حساب ائدیر. آیدیندیر کی او زامان آذربایجان و شرقی آنادولودا یئرلشن و حکومت قوران تورکلره عمومیتله تورکمان خطاب اولونوردو. فارسلار آراسیندادا ترکمانان آق قویونلو و ترکمانان قاراقویونلو تعبیرلری ایشله‌نیر.

11-  گنجلیگی و تحصیلی

نسیمی‌نین هارادا و کیمین یانیندا درس اوخوماسیندان خبریمیز یوخدور، ولاکین آیدیندیر کی گنجلیگینده یاخشی تحصیل آلمیش و زمانه‌سینده رایج اولان علملری اؤیره‌نمیشدیر. قرآنی حیفظ ائتمیشدیر، عرفانی کیتابلاری، قرآن تفسیرلری و عارف شاعیرلرین دیوانلارینی اوخوموش و یئترینجه اونلاری منیمسه‌میشدیر. اؤز دیلیندن باشقا، عربجه و فارسجانی‌دا چوخ یاخشی بیلیردی و هر اوچ  دیله عالیمانه مسلط اولموشدور.

شعرلری گؤستریر کی او فلسفه، منطق، کلام، هیأت، نجوم، طب و ریاضی علملری ایله‌ده تانیش ایدی. بو علملره عائد اصطلاحلاری و مفهوملاری دفعه‌لر شعرلرینده ایشله‌دیر. اولدوزلارین آدلاری، فلکی صورتلر، بدن عضولری‌نین تشریحی و ذکر ائدیلمه‌سی، حساب و هندسه شاخصه‌لری‌نین بیانی و بو کیمی حاللار، بیزه اجازه وئریر کی اونو اؤز عصری‌نین ظاهیری علملره مسلط اولان بیر بیلگینی حساب ائده‌ک. تذکره‌لر اونون حروف علمینه‌ده  یئیه‌لنمه‌سینه تأکید ائدیرلر.

بونلارین هامیسی‌نین باشیندا، نسیمی‌نین درین عرفان بیلیگینه مالیک اولماسی حیرت ائدیجی بیر حالدیر. او، بو یولدا او قده‌ر صیدق و صفا ایله حرکت ائدیر کی اونو محبت کعبه‌سی‌نین بؤیوک فدائیسی آدلاندیریرلار.[14] تذکره‌لر اونا «عاشقِ غریب و عجیب، عالم کامل، فاضل و محدّث، نکته‌دان و عارف»[15] لقبلری وئریرلر.

عرفان دئدیکده، اونو هر زامان عارف شاعیرلردن بیر آددیم قاباقدا حس ائدیریک. او، بیر طرفدن فلسفی بیلیگه مالیک ایدی، فارابی، ابن رشد، ابن سینا، عین القضات و عمر خیّامین دوشونجه‌لری ایله تانیش ایدی و باشقا طرفدن یئنی تاپیلان حروفیلیک علمینه یئیه‌لنمیشدیر، عرفانی و فلسفه‌نی‌ده همین علمین خیدمتینه چکیردی.

12-  نسیمی‌نین قارداشی

نسیمی‌نین بیر قارداشی شاه خندان ژولیده مو آدی ایله یاشاییردی. دئییلنلره گؤره، او:

دریای محیط جوشا گلدی،

 

کؤون ایله مکان خروشا گلدی.

بئیتی ایله باشلایان مثنوینی، اؤز قارداشی شاه خندانا، اونون آشاغیداکی توصیه‌سینه جواب اولاراق یازمیشدیر:

گل بو سیرری کیمسه‌یه فاش ائیلمه،

 

خوان خاصی، عامه‌یه آش ائیلمه.[16]

شاه خندان، شاماخی شهری‌نین جنوب غربینده اؤز آدی ایله آدلانان مزارلیقدا مدفوندور.

سید عظیم شیروانی وصیت ائتمیشدیر:

من اؤلنده شاه خنداندا باسدیرین،

 

چون کی اونون شاهیدِ خندانی وار.

و بو وصیت یئرینه یئتیریلمیشدیر.[17]

مرحوم سلمان ممتاز نسیمی‌نین قارداشی شاه خندان ـین مزار داشی‌نین کلیشه‌لرینی چاپا حاضیر ائتدیگینی بیلدیرمیشدیر.

13-  فضل الله نعیمی ایله گؤروش

سید نسیمی 796 هـ. ایلینده فضل الله نعیمی ایله گؤروشموشدور.[18] ائله همین ایلده، فضل الله، میرانشاه امری ایله قتله یئتیریلدی. بو زامان 25 یاشیندا اولان نسیمی بؤیوک تأثر و هیجانلارا دوچار اولموشدور. نعیمی‌نین خلیفه‌لیگی مقامینا چاتان شاعیر، اونون فاجیعه‌لی اؤلوموندن سونرا، داها شیرواندا قالا بیلمه‌میشدیر. اصلینده فضل الله نعیمی‌نین بوتون تأثیر ائدیجی پیرولری و خلیفه‌لری تعقیبه معروض قالمیشلار. میرانشاه حکومتی طرفیندن بیر چوخلاری توتولوب، جزالاندیریلدیلار.

14-  سفرلری

سید نسیمی، فضل الله نعیمی‌نین خلیفه‌سی اولدوقدان سونرا، حروفیلیگین تبلیغینه باشلادی و بوتون آذربایجاندا معروف اولدو. آلینجا قالاسی فاجیعه‌سیندن سونرا، عثمانلی توپراقلارینا گئتدی. ایلک اؤنجه عثمانلیلارین مرکزی اولان بورسا شهرینه گئتدی. لاکین اورادا عثمانلیلار نسیمی‌نی زندیق دئیه‌رک قاودیلار.[19]

چاره‌سیز قالیب او زامان کی آنقارا شهرینده یاشایان حاج بایرام ولی ایله گؤروشمک اوچون بو شهره گئتدی. و لاکین حاج بایرام ولی‌ده اونو حضورونا قبول ائتمه‌دی.[20] بونا گؤره‌ده  حلب شهرینه گئتدی و اورادا وحدت وجود اینانجلارینی یایماغا و حروفیلیگی تبلیغ ائتمگه باشلادی و تئزلیکله خلق طرفیندن سئویلدی و استعدادلی گنجلر اونا مرید و تابع اولدولار.

حلب شهری او زامان چرکس مملوکلاری الینده ایدی و اهل سنت و جماعت طرفیندن اداره اولونوردو.

قایناقلاردا یازیرلار کی حلب شهری‌نین مُفتیلری، اونون حسین بن منصور حلاج مذهبینده اولدوغونا رای وئردیلر و بئله‌لیکله حلبین حاکیمی طرفیندن دریسی سویولاراق قتلینه حؤکم وئریلدی.



[1] ابن حجر عسقلانی. ابناء الغمر فی انباء العمر، تحقیق و تعلیق الدکتور حسن حبشی، قاهره، 1971، جزء ثانی، ص 219.

[2] آذربایجان ادبیاتی تاریخی، ج 1، ص 264.

[3] سلمان ممتاز. سید عمادالدین نسیمی، ص 4.

[4] دیوان فارسی نسیمی، به کوشش حمید محمدزاده، باکو، آذرنشر، 1972، ص 41.

[5] محمد راغب الطّباخ الحلبی. اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشّهباء، مطبعة العلمیة، حلب، 1935، جزء ثالث، ص 15.

[6] Şarkiyat, İst. 1958, c.2/ s.58.

[7] همان یئر.

[8] ابن حجر. همان، جزء 2، ص 219.

[9] شمس الدین محمد سخاوی. الضوء اللامع لاهل القرن التّاسع، قاهره، 354 ( هـ. جزء 6، ص 173).

[10] ابن عماد الحنبلی. شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب، بیروت، جزء 7، ص 144.

[11] دیوان نسیمی، 2- نجی ساییلی مجلس شورای اسلامی کتابخاناسی، ش 363.

[12] تذکرهی لطیفی، ص 332.

[13] تذکرهی ریاض العارفین، ص 235.

[14] تذکرهی لطیفی، ص 332.

[15] ریحانة الادب، ج 4، ص 193.

[16] سلمان ممتاز. عماد الدین نسیمی، باکو، 1926 ، ص 251.

[17] همان، ص 6.

[18] عبدالباقی گؤلپینارلی. بکتاشیلیک، حروفیلیک . . . ، شرقیات مجموعه‌سی، ش 5.

[19] تذکرهی لطیفی، ص 332.

[20] همان.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهش دکتر حسین محمدزاده صدیق,سید عماد الدین نسیمی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق, پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون سید عماد الدین نسیمی, شناختنامه عماد الدین نسیمی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق, حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار عماد الدین نسیمی,عماد الدین نسیمی در تحقیقات حسین محمدزاده صدیق, فضل الله نعیمی و حروفیه به روایت دکتر صدیق,شناختنامه سید عماد الدین نسیمی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی